Ercüment Erdem Prof. Dr. H. Ercüment Erdem

Anonim Şirketlerde Pay Sahiplerinin Bilgi Alma Hakkı

Ekim 2015

Giriş

Bilgi alma hakkı pay sahiplerinin en temel haklarından biridir ve ortaklığın işleyişi, mali durumu, geleceği ile yönetimin kalitesi konusunda pay sahiplerinin somut bilgilere ulaşmasını sağlar. Bilgi alma hakkı anonim şirketlerde hesap verebilir ve şeffaf bir işleyişin kurulmasına yardımcı olur. Bu özellikleri nedeniyle bilgi alma hakkı pay sahiplerinin vazgeçilmez hakları arasındadır. Türk Ticaret Kanunu (“TTK”) m. 437 çerçevesinde bilgi alma ve inceleme hakkı, esas sözleşmeyle ve şirket organlarından birinin kararıyla kaldırılamaz ve sınırlandırılamaz. Bu doğrultuda bilgi alma hakkı TTK kapsamında anonim şirketin temel yapısına ilişkin bir hak olarak kabul edilir ve pay sahiplerinin bu hakkı etkin kullanımına hizmet edecek düzenlemelerle korunur.

Bilgi Alma Hakkının Kullanımı

Genel Kuruldan Önce İnceleme Hakkı

Türk Hukuku’nda bilgi alma hakkı birkaç boyutta düzenlenir. Pay sahipleri genel kurula kıyasla öncelikli olarak şirkete ilişkin bazı verileri inceleme hakkına sahiptir. TTK m. 437/1 uyarınca şirketin finansal tabloları, yönetim kurulunun yıllık faaliyet raporu, denetleme raporları ve yönetim kurulunun kar dağıtım önerisi genel kurul toplantısından en az on beş gün önce pay sahiplerinin incelemesine hazır bulundurulur. Finansal tablolar ve konsolide tablolar bir yıl süreyle merkezde ve şubelerde pay sahiplerinin bilgi edinmelerine açık tutulur. Her bir pay sahibi, gideri şirkete ait olmak üzere gelir tablosuyla bilançonun bir suretini isteyebilir.

TTK kapsamında bir takım şirketler açısından düzenlenen internet sitesi açma zorunluluğu doğrultusunda pay sahiplerine internet üzerinden de inceleme hakkı tanınır. Uygulamada pay sahipleri genellikle ilgili belgeleri incelemek adına şirket merkezine gitmez ve bu nedenle şirket de ilgili belgeleri merkezde bulundurmaz. Bu gibi durumların önüne geçebilmek amacıyla TTK’nın taslak metinde öngörülen finansal tablolar ve yönetim kurulu faaliyet raporunun üç yıl süre ile internet sitesinde açıklanması çok yerinde bir düzenlemeydi. Ancak TTK’nın taslağında yapılan değişiklikler sonucunda internet sitesinin konulması gereken belgelerin kapsamı daraltılarak şeffaflık azaltıldı.

Belirtmek gerekir ki TTK döneminde pay sahiplerinin genel kuruldan önce inceleme hakkı ihlal edilerek alınan genel kurul kararları, bilgi alma ve inceleme hakkının vazgeçilmez niteliği sebebiyle kararın butlanına yol açar. Halbuki Mülga Ticaret Kanunu (“MTK”) döneminde hükme aykırılığın genel kurul kararının iptali davasında ileri sürülmesi halinde Yargıtay bu hususu tek bir pay sahibine ilişkin münferit bir ihlal olarak değerlendiriyordu[1].

Genel Kurulda Bilgi Alma Hakkı

Bilgi alma hakkının diğer bir görünümü ise pay sahiplerinin denetçi ve yönetim kurulu üyelerinden genel kurul sırasında bilgi talep etmesidir. TTK m. 437/2 uyarınca her bir pay sahibi genel kurul sırasında yönetim kurulundan, şirketin işleri; denetçilerden denetimin yapılma şekli ve sonuçları hakkında bilgi isteyebilir.

Bilgi alma hakkının kullanımında “pay sahipliği haklarının kullanılması için gerekli olma” şartı aranmaz. Örneğin; pay sahibinin bilgi almak istediği konuya ilişkin bir genel kurul oylamasına katılacak olması gerekmez. Bu durumun pay sahibinin bilgi alma hakkını kullanılmasına engel yaratabileceği endişesi böyle bir şartın aranmamasında etkili olmuştur. Ancak öğretide bazı yazarlar, pay sahiplerinin ilgisiz sorular sorarak kötü niyetle genel kurulu uzatmasının önüne geçmek için bu şartın TTK metnine alınmasının uygun olacağı görüşündedir [2].

Genel Kuruldan Sonra İnceleme Hakkı

TTK ile getirilen önemli yeniliklerden biri de pay sahiplerine genel kurul dışında da şirketin ticari defterleriyle yazışmalarının, genel kurulda sordukları sorulara ilişkin kısımlarını inceleme hakkı verilmesidir. Bu hakkın kullanımının ön şartını pay sahibinin genel kurulda yönelttiği soruya tatmin edici bir cevap alamamış olması oluşturur[3]. Tatmin edici cevap alamayan pay sahibi bu hususu tutanağa geçirterek genel kuruldan veya daha sonra yönetim kurulundan inceleme için izin isteyebilir. Hakkın kullanımı genel kurulun açık iznine veya yönetim kurulunun bu konuda alacağı karara bağlıdır. TTK m. 437/4 kapsamında izin verildiği takdirde inceleme bir uzman aracılığıyla da yapılabilir.

Pay sahiplerinin genel kurul dışında da, genel kurulda sorabileceği sorulardan bağımsız olarak, yönetim kurulundan yazılı olarak bilgi talep edebilmeleri Türk hukukunda tanınan bir hak değildir. Bu yönde bir hakkın tanınması pay sahibinin genel kurul dışında da yönetim kurulundan şirketin işleyişi ile ilgili somut ve güncel bilgi almasını sağlar.

Bilgi Almanın Kapsamı

Bilgi alma hakkı kapsamında sağlanacak bilgiler; finansal tabloları, şirketin işleri ile faaliyetlerini, yatırımlarını, ilişkilerini ve varsa ana şirketin yavru şirketlerini kapsar. TTK m. 200 uyarınca hâkim şirketin her bir pay sahibinin genel kurulda bilgi alma hakkı; bağlı şirketlerin finansal ve malvarlığıyla ilgili durumları ile hesap sonuçlarını, hâkim şirketin bağlı şirketlerle, bağlı şirketlerin birbirleriyle; hâkim ve bağlı şirketlerin pay sahipleri, yöneticileri ve bunların yakınlarıyla ilişkilerini, yaptıkları işlemleri ve bunların sonuçlarını kapsar.

Türk hukukunda bilgi alma hakkının sınırını ortaklık sırlarının açıklanması ve korunması gereken diğer menfaatlerin tehlikeye girmesi oluşturur. TTK m. 437/3’e göre bilgi verilmesi kural olarak bu gerekçelerle reddedilebilir. Ancak eşit işlem ilkesi ile paralel olarak ve TTK m. 437/2 doğrultusunda pay sahiplerinden herhangi biri ile genel kurul dışında paylaşılan bir bilgi diğer bir pay sahibinin istemi üzerine gündemle ilgili olmasa dahi aynı kapsam ve ayrıntıda paylaşılır. Bu durumda şirketin menfaatlerinin tehlikeye girebileceği gerekçesiyle bilgi vermekten kaçınılamaz.

Bilgi alma hakkı kapsamında verilecek bilgi hesap verme ve dürüstlük ilkelerine uygun, özenli ve doğru olmalıdır. Hesap verme kavramı ibra ile doğrudan ilişkili olduğundan pay sahiplerinin yöneticileri ibrası için gerekebilecek bilgileri kapsamalıdır [4] .

Pay Sahiplerinin Yöneticilere Verilen Ücretlerle İlgili Bilgi Alması

Bazı hukuk sistemlerinde yöneticilere verilen ücretlere ilişkin pay sahiplerinin bilgi alma hakkı özel olarak düzenlenir ve kamuyu aydınlatma yükümlülükleri öngörülür. Ücretlere ilişkin konular şirketin mali durumuna etki edebileceğinden pay sahiplerini yakından ilgilendirir.

Türk hukukunda ücretlendirme raporu düzenlenmesi ya da genel kurul sırasında yöneticilere ödenen ücretlerle ilgili bilgi almaya ilişkin özel bir düzenleme yoktur. Pay sahiplerinin yöneticilere verilen ücretlerle ilgili bilgi alması, ancak genel bilgi alma hakkı kapsamında mümkündür. Ayrıca TTK veya sermaye piyasası mevzuatında yöneticilere verilen ücretlerin kamuya açıklanmasına dair özel bir hüküm de bulunmaz. Öğretide, şirketin mali durumunu doğrudan etkileyebilen mali hakların kamuya açıklanmaması büyük bir eksiklik olarak nitelendirilir[5]. Bununla birlikte Kurumsal Yönetim Tebliği (“Tebliğ”) Ek-1 4.6.2 çerçevesinde düzenlenen kurumsal yönetim ilkeleri uyarınca ücret politikasına şirketin kurumsal internet sitesinde yer verilmesi gerekir. Ayrıca Tebliğ Ek-1 4.6.5 yönetim kurulu üyelerine ve idari sorumluluğu bulunan yöneticilere verilen ücretler ile sağlanan diğer tüm menfaatlerin kişi bazında, yıllık faaliyet raporu vasıtasıyla kamuya açıklanmasını öngörür. Dolayısıyla pay sahipleri de söz konusu bilgilere dolaylı olarak internet sitesi ve yıllık faaliyet raporu aracılığıyla ulaşabilir.

Bu konuda özel bir düzenleme yapılması pay sahiplerinin korunması açısından önemlidir. Zira pay sahiplerinin bu bilgilere ulaşabilmesi sermayenin korunması ilkesine aykırı düşen genel kurul kararlarının butlanının tespitini isteyebilmek (TTK m. 447/1, c) ve fahiş ücret öngören kararları icra eden yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğuna gidebilmek açısından gerekli olabilir [6].

Bilgi Alma ve İnceleme Davası

TTK m. 437/5, pay sahiplerinin bilgi alma hakkını korumak amacıyla bilgi alma veya inceleme istemleri cevapsız bırakılan, haksız olarak reddedilen, ertelenen ve bilgi alamayan pay sahibine şirket merkezinin bulunduğu asliye ticaret mahkemesine başvurma olanağı tanır.

Başvurunun reddi izleyen on gün içerisinde ve diğer hâllerde de makul bir süre sonra yapılması gerekir. Bilgi alma ve inceleme davasına basit yargılama usulü uygulanır. Mahkemeye yapılacak başvuru ve mahkeme kararı olgulara dayanmalı ve bilgi verilecek konu açıkça belirtilmelidir. Örneğin, yolsuzlukların saptanması gibi genel bir talep ileri sürülemez. Mahkemenin vereceği karar kesindir, temyiz edilemez.

Sonuç

TTK uyarınca bilgi alma hakkı pay sahiplerinin vazgeçilmez hakları arasındadır. Bilgi alma hakkı; genel kuruldan önce inceleme hakkı, genel kurul sırasında bilgi alma hakkı ve genel kurulda tatmin edici cevaplar alınamayan sorulara ilişkin inceleme hakkı olarak karşımıza çıkar. Türk hukukunda yöneticilerin aldığı ücretlere dair özel bir bilgi alma yöntemi öngörülmez; bu konulara ilişkin bilgiler de genel bilgi alma hakkı hükümleri çerçevesinde sağlanır. Sağlanan bilgiler hesap verme ilkesine uygun, dürüst ve doğru olmalıdır. Pay sahibine bilgi vermekten ancak şirket sırrı söz konusu olması halinde kaçınılabilir. Bunun dışında bilgi alma hakkı yerine getirilmeyen pay sahibi şirket merkezinin bulunduğu asliye ticaret mahkemesine başvurarak kendisine belirli bir konuda bilgi verilmesine karar verilmesini talep edebilir.



[1] Ünal Tekinalp, Sermaye Ortaklıklarının Yeni Hukuku, 4. Bası, İstanbul 2015, s. 321, p. 14-73.

[2] Hasan Pulaşlı, 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu’na göre Şirketler Hukuku Şerhi, 2. Cilt, Ankara 2011, s. 1352-1353, p. 212.

[3] Tekinalp, s. 324, p. 14-79.

[4] Tekinalp, , s.322-323, p. 14-77.

[5] Işık Özer, Anonim Şirket Yöneticilerinin Mali Hakları, Ankara 2013, s. 358.

[6] Özer, s. 384.