Ercüment Erdem Av. Ecem Süsoy Uygun

Avrupa Komisyonu’nun Spot Döviz Ticareti Karteli Kararları

Haziran 2019

Giriş

Avrupa Komisyonu (“Komisyon”) 16 Mayıs 2019 tarihinde, dünya çapında en likit ve en fazla işlem gören para birimleri olan 11 para birimine ilişkin (Avro, İngiliz Sterlini, Japon Yeni, İsviçre Frangı, ABD Doları, Kanada Doları, Yeni Zelanda ve Avustralya Doları ve Danimarka, İsveç ve Norveç kronları) spot döviz ticareti pazarında iki farklı kartel oluşturdukları nedeniyle Barclays, The Royal Bank of Scotland (RBS), Citigroup, JPMorgan ve MUFG Bank’a (eski Bank of Tokyo-Mitsubishi) para cezası verdi[1].

Komisyon, tespit ettiği iki farklı kartele ilişkin olarak iki ayrı karar vermiştir. Komisyon’un verdiği ilk karar Forex-Three Way Banana Split karteli olarak adlandırılan kartele ilişkindir ve kartel üyeleri Barclays, RBS, Citigroup ve JPMorgan'a toplam 811,197,000 Euro para cezası vermiştir. İkinci karar ise, Komisyon'un Barclays, RBS ve MUFG Bank'a toplam 257,682,000 Euro para cezası verdiği Forex-Essex Express isimli kartel ile ilgilidir. Her ne kadar UBS de yukarıda belirtilen kartellere dâhil olup bu kararların muhataplarından biri olsa da, Komisyon’a pişmanlık başvurusunda bulunup kartellerin varlığını ortaya çıkardığından para cezasından (285 milyon Euro) muaf tutulmuştur.

Rakipler Arasında Hassas Ticari Bilgilerin Değişimi: Rekabet Hukuku İhlali

Mevcut veya potansiyel rakipler arasında anlaşma yapılması halinde taraflar arasındaki bu işbirliği ‘yatay niteliklidir’[2]. Her ne kadar yatay işbirliği niteliği taşıyan rakipler arasındaki bilgi değişimi etkinlik kazanımı yaratabilse de, rekabetin kısıtlanmasına da yol açabilir. Komisyon’un yürüttüğü soruşturma neticesinde, bankalar adına spot döviz (Forex) ticareti yapan bazı bireysel yatırımcıların hassas ticari bilgilerin yanı sıra ticari planlarını da birbirlerine açıkladıkları ortaya konulmuştur.

Ayrıca, birbirlerine doğrudan rakip olan bu yatırımcıların, çalışma günleri boyunca Bloomberg terminalleri gibi çeşitli çevrimiçi profesyonel sohbet odaları aracılığıyla alım satım stratejilerini koordine ettikleri de tespit edilmiştir.

Sohbet odalarında paylaşılan hassas ticari bilgiler şunlara ilişkindir:

  • Önemli müşterilerin siparişleri (diğer bir deyişle; bir müşterinin alıp satmak istediği miktar ve ilgili para birimleri ile hangi müşterinin bir işleme dâhil olduğuna dair göstergeler);
  • Belirli işlemlere uygulanabilir marj (diğer bir deyişle; fiyatlar);
  • Açık risk pozisyonları (portföylerini bankanın para birimine dönüştürmek amacıyla alım satım yapmak için gereken para birimi); ve
  • Mevcut veya planlanan ticaret faaliyetlerin diğer detayları.

Yukarıda belirtilenlere göre, yatırımcıların ticari aktivitelerine ilişkin en son gelişmeler de dâhil olmak üzere çeşitli konularda kapsamlı görüşmeler yaptığı anlaşılmaktadır. Katılan yatırımcılar, aralarındaki bu bilgi alışverişi sayesinde birbirleri ile koordine olabilmiş ve portföylerindeki dövizlerin alım satımı ve zamanlaması ile ilgili olarak piyasa kararları hakkında bilgi sahibi olabilmişlerdir.

Soruşturma sonucunda Komisyon, spot döviz ticaretine ilişkin iki ayrı ihlali tespit etmiştir. Bunlardan biri, peş peşe üç ayrı sohbet odasında görüşen UBS, Barclays, RBS, Citigroup ve JPMorgan yatırımcıları arasında, 18 Aralık 2007'den 31 Ocak 2013’e kadar sürdürülen Three Way Banana Split ihlalidir. Komisyon tarafından açığa çıkarılan ikinci ihlal ise UBS, Barclays, RBS ve MUFG Bank yatırımcıları arasında iki sohbet odasında yapılan ve 14 Aralık 2009'dan 31 Temmuz 2012’ye kadar devam ettirilen Essex Express ihlalidir.

Bankaların Komisyon ile İşbirliği

Komisyon’un, Forex-Three Way Banana Split karteli ile Forex-Essex Express karteline ilişkin verdiği kararları uzlaşma kararlarıdır. Komisyon’un uzlaşma prosedürü uyarınca, Komisyon, kartele katıldıklarını ve bundan doğan sorumluluklarını kabul etmeyi seçen tarafları ödüllendirebilir[3]. Tarafların ikrarı karşılığında Komisyon, uygulayacağı para cezasını %10’a oranında azaltabilir[4]. Uzlaşma prosedürü kapsamında tarafların Komisyon ile işbirliğinde bulunmasına ilaveten, taraflar yürütülen soruşturmayı tetiklemek veya ilerletmek için pişmanlık bildirimi suretiyle gönüllü olarak delil ibraz edebilirler[5].

Hem Forex-Three Way Banana Split hem de Forex-Essex Express kartellerinde, taraflar kümülatif olarak uygulanan uzlaşma indirimi (%10) ile pişmanlık indiriminden yararlanmışlardır. Three Way Banana Split ihlalinde, kartele dâhil olan tüm bankalar Komisyon ile yaptıkları işbirliğinin zamanlaması ve sağladıkları kanıtlar ölçüsünde para cezası indiriminden yararlanmışlardır. Forex-Essex Express ihlalinde ise, biri hariç tüm bankalar (MUFG Bank pişmanlık başvurusu yapmadı), Komisyon ile yaptıkları işbirliği doğrultusunda ceza indiriminden yararlanmışlardır.

Sonuç

Dünyadaki en büyük pazarlardan birini oluşturan spot döviz ticareti faaliyetlerine ilişkin Komisyon’un verdiği bu iki karar büyük önem taşır. Avrupa Birliği’nin rekabet politikalarından sorumlu Komiseri Margrethe Vestager'in belirttiği üzere Komisyon, finansal piyasaların herhangi bir sektöründeki işbirliğine dayalı, danışıklı davranışlara müsamaha göstermeyecektir. Böylelikle, anılan kararların ardından, finansal piyasalarda faaliyet gösteren teşebbüsler, piyasadaki faaliyetlerinin rekabete aykırı olmaması için daha özenle hareket etmelilerdir. Son olarak, spot döviz ticareti pazarının büyüklüğü dikkate alındığında, bankalar arasında oluşturulan bu iki kartelin sonuçlarından etkilenen ve konuyu üye devletlerin mahkemelerine götürüp meydana gelen zararlarının tazminini isteyebilecek çok sayıda kişi veya şirket olabileceği tahmin edilmektedir.

[1] http://europa.eu/rapid/press-release_IP-19-2568_en.htm (Erişim tarihi 18.06.2019). Komisyon’un söz konusu iki kararına ilişkin işbu makaledeki yapılan tüm atıflar, Komisyon’un 16.05.2019 tarihli Basın Bülteni’ne yapılmıştır.

[2] Avrupa Birliği'nin İşleyişine İlişkin Antlaşmanın 101’inci maddesinin yatay işbirliği anlaşmalarına uygulanabilirliğine ilişkin rehber (2011/C 11/01), para.1.

[3] http://europa.eu/rapid/press-release_IP-08-1056_en.htm?locale=en (Erişim tarihi 18.06.2019).

[4] http://europa.eu/rapid/press-release_IP-08-1056_en.htm?locale=en (Erişim tarihi 18.06.2019).

[5] http://europa.eu/rapid/press-release_IP-08-1056_en.htm?locale=en (Erişim tarihi 18.06.2019).