Ercüment Erdem Av. Ecem Çetinyılmaz

Dövizle veya Dövize Endeksli Sözleşme Yapma Yasağı

Eylül 2018

Giriş

13 Eylül 2018 tarihli ve 30534 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 85 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar’ın (“Karar”) 4’üncü maddesine (g) bendi eklenmiştir: “Türkiye'de yerleşik kişilerin, Bakanlıkça belirlenen haller dışında, kendi aralarındaki menkul ve gayrimenkul alım satım, taşıt ve finansal kiralama dâhil her türlü menkul ve gayrimenkul kiralama, leasing ile iş, hizmet ve eser sözleşmelerinde sözleşme bedeli ve bu sözleşmelerden kaynaklanan diğer ödeme yükümlülükleri döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştırılamaz.”

Yine aynı Karar’a Geçici Madde 8 de eklenmiştir: “Bu Kararın 4 üncü maddesinin (g) bendinin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren otuz gün içinde, söz konusu bentte belirtilen ve daha önce akdedilmiş yürürlükteki sözleşmelerdeki döviz cinsinden kararlaştırılmış bulunan bedeller, Bakanlıkça belirlenen haller dışında; Türk parası olarak taraflarca yeniden belirlenir.”

Değişiklikler 85 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı’nın yayımı tarihi olan 13 Eylül 2018’de yürürlüğe girmiştir. Hazine ve Maliye Bakanlığı (“Bakanlık”) tarafından 6 Ekim 2018 tarih ve 30557 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2008-32/34)’de (“Tebliğ”) Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2018-32/51) ile Karar’da yer alan bazı hususlar açıklığa kavuşturulmuş ve çeşitli istisnalar tanınmıştır.

Bu Hukuk Postası makalesinde Karar kapsamındaki sözleşmeler ile Karar m. 4/g’nin mevcut sözleşmelere etkisi açıklanır.

Türkiye’de Yerleşik Kişilerin Kendi Aralarındaki Sözleşmeler

Karar’a eklenen m. 4/g, “Türkiye’de yerleşik kişilerin” “kendi aralarındaki” sözleşmelerde sözleşme bedeli ve diğer ödeme yükümlülüklerine sınırlama getirir. Tebliğ m. 8/20 uyarınca, Türkiye’de yerleşik kişilerin yurt dışındaki; şube, temsilcilik, ofis, irtibat bürosu, işlettiği veya yönettiği fonlar, yüzde elli ve üzerinde pay sahipliklerinin bulunduğu şirketler ile doğrudan ya da dolaylı olarak sahipliklerinde bulunan şirketler Karar m. 4/g uygulaması kapsamında Türkiye’de yerleşik olarak değerlendirilir.

Karar Kapsamındaki Sözleşmeler ve İstisnaları

Karar’da, belirtilen sözleşme türlerinde, sözleşme bedeli ve bu sözleşmelerden kaynaklanan diğer ödeme yükümlülüklerinin döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştırılamayacağı belirtilir. Buna göre, Karar, sözleşmelerde yalnızca sözleşme bedelini değil, buna uygulanacak her türlü faiz, gecikme tazminatı, cezai şart ve her türlü tazmin yükümlülüklerini de kapsar. Tebliğ m. 8/18 uyarınca, Karar kapsamına giren sözleşmeler kapsamında düzenlenecek kıymetli evraklarda yer alan bedellerin de döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak belirlenmesi mümkün değildir.

Tebliğ m. 8/19 uyarınca, uluslararası piyasalarda fiyatı döviz cinsinden belirlenen kıymetli madenlere ve/veya emtiaya endekslenen ve/veya dolaylı olarak dövize endekslenen sözleşmeler de, Karar m. 4/g uygulaması kapsamında dövize endeksli sözleşme olarak değerlendirilir.

Karar’da sayılan sözleşme türleri şunlardır: (i) menkul ve gayrimenkul alım satım sözleşmeleri; (ii) taşıt ve finansal kiralama dâhil her türlü menkul ve gayrimenkul kiralama sözleşmeleri; (iii) leasing sözleşmeleri; (iv) iş sözleşmeleri; (v) hizmet sözleşmeleri; ve (vi) eser sözleşmeleri.

Karar kapsamındaki sözleşmeler, Tebliğ ile getirilen istisnalar dikkate alınarak, sözleşme türleri ve sözleşme tarafları bakımından aşağıdaki tablolarda özetlenmiştir.

Sözleşme Tiplerine Göre Yasak ve İstisnalar

Sözleşme Türü

Döviz Cinsinden veya Dövize Endeksli Yapılabilir mi?

İstisnalar

Gayrimenkul satış ve kiralama sözleşmeleri (serbest bölgeler dahil yurt içinde yer alan gayrimenkuller) (konut ve çatılı işyerleri dahildir)

Yapılamaz

  • “Sözleşme Taraflarına Göre Yasak ve İstisnalar” tablosuna bakınız

İş sözleşmeleri

Yapılamaz 

  • Yurtdışında ifa edilecek iş sözleşmeleri
  • “Sözleşme Taraflarına Göre Yasak ve İstisnalar” tablosuna bakınız

Hizmet sözleşmeleri (danışmanlık, aracılık ve taşımacılık sözleşmeleri dahildir)

Yapılamaz

  • İhracat, transit ticaret, ihracat sayılan satış ve teslimler ile döviz kazandırıcı hizmet ve faaliyetler kapsamında yapılan hizmet sözleşmeleri
  • Türkiye’de yerleşik kişilerin yurt dışında gerçekleştirecekleri faaliyetler kapsamında yapılan hizmet sözleşmeleri
  • Türkiye’de başlayıp yurt dışında sonlanan ve yurt dışında başlayıp Türkiye’de sonlanan elektronik haberleşme ile ilgili hizmet sözleşmeleri
  • “Sözleşme Taraflarına Göre Yasak ve İstisnalar” tablosuna bakınız

Eser sözleşmeleri

Yapılamaz

  • 4490 sayılı Kanun’da tanımlanan gemilerin inşası, tamiri ve bakımına ilişkin eser sözleşmeleri
  • “Sözleşme Taraflarına Göre Yasak ve İstisnalar” tablosuna bakınız

Menkul satış ve kiralama sözleşmeleri

Yapılabilir

  • İş makineleri dahil taşıt satış ve kiralama sözleşmeleri
  • “Sözleşme Taraflarına Göre Yasak ve İstisnalar” tablosuna bakınız

Bilişim teknolojileri kapsamında yurt dışında üretilen yazılımlara ilişkin satış sözleşmeleri ile donanım ve yazılımlara ilişkin lisans ve hizmet sözleşmeleri

Yapılabilir

Yoktur

Finansal kiralama (leasing) sözleşmeleri

Yapılamaz

  • 4490 Kanun’da tanımlanan gemilere ilişkin finansal kiralama  (leasing) sözleşmeleri
  • Karar’ın 17 ve 17/A maddeleri kapsamında yapılacak finansal kiralama (leasing) sözleşmeleri
  • “Sözleşme Taraflarına Göre Yasak ve İstisnalar” tablosuna bakınız

Sermaye piyasası mevzuatı çerçevesinde sermaye piyasası araçlarının döviz cinsinden oluşturulması, ihracı, alım satımı ve yapılan işlemlere ilişkin yükümlülükler (yabancı sermaye piyasası araçları ve depo sertifikaları ile yabancı yatırım fonu payları dahildir)

Yapılabilir

Yoktur


Sözleşme Taraflarına Göre Yasak ve İstisnalar

Sözleşmenin Tarafı

Döviz Cinsinden veya Dövize Endeksli Yapılabilir mi?

İstisnalar

Dışarıda yerleşik kişilerin Türkiye’de bulunan; şube, temsilcilik, ofis, irtibat bürosu, doğrudan veya dolaylı olarak % 50 ve üzerinde pay sahipliklerinin bulunduğu şirketler ile serbest bölgedeki faaliyetleri kapsamında serbest bölgelerdeki şirketlerin taraf olduğu sözleşmeler

Yapılabilir

  • Gayrimenkul satış ve kiralama sözleşmeleri
  • İş makineleri dahil taşıt satış ve kiralama sözleşmeleri
  • Eser sözleşmeleri

TC vatandaşı olmayan kişilerin taraf olduğu sözleşmeler

Yapılabilir

  • Gayrimenkul satış ve kiralama sözleşmeleri
  • İş makineleri dahil taşıt satış ve kiralama sözleşmeleri
  • Eser sözleşmeleri

Kamu kurum ve kuruluşları ile Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı şirketlerinin taraf olduğu sözleşmeler

Yapılabilir

  • Gayrimenkul satış ve kiralama sözleşmeleri

Kamu kurum ve kuruluşlarının taraf olduğu döviz cinsinden veya dövize endeksli ihaleler, sözleşmeler ve milletlerarası antlaşmaların ifası kapsamında olmak kaydıyla; yüklenicilerin üçüncü taraflarla akdedeceği sözleşmeler

Yapılabilir

  • Gayrimenkul satış ve kiralama sözleşmeleri
  • İş sözleşmeleri

Bakanlık’ın 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanun kapsamında gerçekleştirdiği işlemlerle ilgili olarak bankaların taraf olduğu sözleşmeler

Yapılabilir

Yoktur

Türkiye’de yerleşik yolcu, yük veya posta taşıma faaliyetinde bulunan ticari havayolu işletmeleri; hava taşıma araçlarına, motorlarına ve bunların aksam ve parçalarına yönelik teknik bakım hizmeti veren şirketler; sivil havacılık mevzuatı kapsamında havalimanlarında yer hizmetleri yapmak üzere çalışma ruhsatı alan veya yetkilendirilen kamu ya da özel hukuk tüzel kişiliği statüsündeki kuruluşlar ile söz konusu kuruluşların kurdukları işletme ve şirketler ile doğrudan veya dolaylı olarak sermayelerinde en az %50 hisse oranına sahip olduğu ortaklıkların taraf olduğu sözleşmeler

Yapılabilir

  • Gayrimenkul satış ve kiralama sözleşmeleri
  • İş sözleşmeleri

Mevcut Sözleşmeler

Karar, yalnızca Karar’ın yürürlük tarihinden sonra yapılacak sözleşmelere değil, mevcut tüm sözleşmeleri kapsar. Karar’ın geçici 8’inci maddesi uyarınca, Karar’ın yürürlük tarihi olan 13 Eylül 2018 tarihinden itibaren 30 (otuz) gün içinde, yürürlükteki sözleşmelerdeki döviz cinsinden kararlaştırılmış bulunan bedellerin Bakanlıkça belirlenen haller dışında Türk parası olarak taraflarca yeniden belirlenmesi gerekir. Bu yükümlülük, tahsili yapılmış veya gecikmiş alacaklar için uygulanmaz. Yeniden belirleme yükümlülüğünün istisnası olarak, Tebliğ m. 8/22 uyarınca, Karar’ın geçici 8’inci maddesinin yürürlüğe girdiği tarihten önce akdedilmiş bulunan iş makineleri dâhil taşıt kiralama sözleşmeleri anılan geçici madde hükmünden istisnadır.

Karar tarafların nasıl bir orandan Türk parasına döneceğine ilişkin bir düzenleme içermese de, bu konu Tebliğ m. 8/24 ile açıklığa kavuşturulmuştur. Buna göre; Karar kapsamına giren sözleşmelerde yer alan bedeller Karar’ın geçici 8’inci maddesi uyarınca Türk parası olarak taraflarca yeniden belirlenirken anlaşma sağlanamazsa; bu bedeller, söz konusu bedellerin 2 Ocak 2018 tarihinde belirlenen gösterge niteliğindeki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası efektif satış kuru kullanılarak hesaplanan Türk parası cinsinden karşılığının 2 Ocak 2018 tarihinden bedellerin yeniden belirlendiği tarihe kadar Türkiye İstatistik Kurumunun her ay için belirlediği tüketici fiyat endeksi (“TÜFE”) aylık değişim oranları esas alınarak artırılması suretiyle belirlenir.

Tebliğ m. 8/24 konut ve çatılı işyeri kiralarına ilişkin farklı bir düzenleme öngörür: Karar’ın geçici 8’inci maddesinin yürürlüğe girdiği tarihten önce akdedilen konut ve çatılı iş yeri kira sözleşmelerinde döviz veya dövize endeksli olarak belirlenen bedeller yukarıda açıklanan hesaplama yöntemi uyarınca iki yıllık süre için Türk parası olarak belirlenir. Ancak, Türk parası olarak belirlemenin yapıldığı kira yılının sonundan itibaren bir yıl geçerli olmak üzere yukarıda açıklanan hesaplama yöntemi uyarınca Türk parası olarak belirlenen kira bedeli, taraflarca belirlenirken anlaşma sağlanamazsa, belirleme tarihinden belirlemenin yapıldığı kira yılının sonuna kadar TÜFE aylık değişim oranları esas alınarak artırılması yoluyla belirlenir. Bir sonraki kira yılı Türk parası cinsinden kira bedeli ise, taraflarca belirlenirken yine anlaşma sağlanamazsa, önceki kira yılında geçerli olan kira bedelinin TÜFE aylık değişim oranları esas alınarak artırılması yoluyla belirlenir ve belirlenen Türk parası cinsinden kira bedeli yukarıda belirtilen iki yıllık sürenin sonuna kadar geçerli olur.

Karar’a Uymamanın Yaptırımları

Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun (“Kanun”) m. 3 uyarınca, Karar ve Cumhurbaşkanı tarafından bu hususta düzenlenen genel ve düzenleyici işlemlerdeki yükümlülüklere aykırı hareket edenlerin, 3.000 TL’den 25.000 TL’ye kadar idari para cezası ile cezalandırılmaları öngörülür. Kabahatler Kanunu m. 17/7 uyarınca idari para cezası tutarlarının her yıl yeniden değerleme oranında artırılması gerekmekte olup 2018 yılı itibariyle uygulanacak idari para cezası tutarları 5.631 TL ila 46.964 TL arasında olacaktır.

Hükmolunacak idari para cezasına ek olarak, suç tarihi ile tahsil tarihi arasındaki süreler için Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’a göre tespit edilecek gecikme zammı oranında gecikme faizi uygulanır. Öte yandan, Karar ve bahsi geçen diğer düzenlemelere aykırılık teşkil eden suçların tekrarlanması halinde cezalar iki kat olarak uygulanır.

Ayrıca, Kanun kapsamında öngörülen idari para cezasının yanı sıra, denetime ilişkin hususların düzenlendiği Karar m. 21 uyarınca, Türkiye’deki gerçek ve tüzel kişiler Karar kapsamına giren işlerin denetlenmesi için yetkili denetim elemanları ve merciler tarafından istenen bilgileri vermek, evrak ve defterleri sunmak zorundadırlar. İlgili madde uyarınca, Bakanlık bu mecburiyete aykırı davranan gerçek ve tüzel kişilerin faaliyetlerini kısmen veya tamamen, geçici veya sürekli olarak durdurmaya veya müteakip işlemleri teminata bağlamaya, gerektiğinde bu teminatları kısmen veya tamamen Hazine’ye gelir yazmaya veya haklı ve mücbir sebeplerin mevcudiyeti halinde teminatı kaldırmaya yetkilidir.

Sonuç

13 Eylül 2018 tarihi itibariyle, Türkiye'de yerleşik kişilerin, Tebliğ’de belirlenen istisnalar hariç olmak üzere, kendi aralarındaki menkul ve gayrimenkul alım satım, taşıt ve finansal kiralama dâhil her türlü menkul ve gayrimenkul kiralama, leasing ile iş, hizmet ve eser sözleşmelerinde sözleşme bedeli ve bu sözleşmelerden kaynaklanan diğer ödeme yükümlülüklerini döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştırmalarına kapsamlı sınırlamalar getirilmiştir.

Karar’ın yürürlük tarihi olan 13 Eylül 2018 tarihinden itibaren 30 gün içinde, yürürlükteki sözleşmelerdeki döviz cinsinden kararlaştırılmış bulunan bedellerin Tebliğ’de belirlenen istisnalar dışında Türk parası olarak taraflarca yeniden belirlenmesi gerekir. Karar, sözleşmelerde yalnızca sözleşme bedelini değil, buna uygulanacak her türlü faiz, gecikme tazminatı, cezai şart ve her türlü tazmin yükümlülüklerini de kapsar. Tarafların anlaşamaması halinde Türk parasına nasıl döneceklerine ilişkin hesaplama yöntemi Tebliğ’de açıklanır.

Döviz ve döviz endeksli ücret belirleme yasağına aykırılık halinde sözleşme başına uygulanacak idari para cezasının yanı sıra, bu kapsamda yapılan sözleşmeler Bakanlığın denetimine tabidir ve Bakanlık tarafından istenilen belgelerin sağlanmaması halinde kısmen veya tamamen faaliyet durdurulması söz konusu olabilir.