Ercüment Erdem Av. Ezgi Babur

Milletlerarası Tahkimde Delil İkamesi Hakkında IBA Kuralları Uyarınca Belge İbraz İstemi – II

Mayıs 2016

Uluslararası Barolar Birliği’nin (“IBA”) Milletlerarası Tahkimde Delil İkamesi Hakkında Kuralları (“IBA Kuralları”, veya “Kurallar”), hiç şüphesiz, milletlerarası tahkimde delil ikamesi konusunda önemli bir referans noktası olarak karşımıza çıkar. IBA Kuralları, özellikle tarafların ve hakemlerin farklı hukuk sistemlerinden gelmeleri durumunda, taraflar arasındaki uyumlaştırmanın sağlanması için önemli bir araçtır.

IBA Kuralları uyarınca, delil ikamesi konusunun genel çerçevesi ve prensipleri Ocak 2016 tarihli makalemizde incelenmişti. Bu ayki makalemizde, belge ibraz istemi usulü ve belge ibrazı talebine karşı, Kurallar’ın 3.5. maddesi delaleti ile, Kurallar’ın 9.2 maddesi uyarınca ileri sürülebilecek itirazlar ele alınacaktır.

Genel Olarak

Belge ibraz istemine karşı itiraz konusu, IBA Kuralları’nın 3.5 - 3.7 maddelerinde düzenlenir. Buna göre, IBA Kuralları’nın 3.5 maddesi uyarınca, kendisine ibraz talebi yöneltilen tarafın istenilen bazı veya tüm belgelerin ibraz edilmesine itiraz etmesi durumunda, hakem heyetince verilen süre içerisinde bu itirazını hakem heyetine ve diğer taraflara yazılı olarak bildirir. Bu itiraz sebepleri, 9.2. maddesinde yer alan sebeplerden, veya 3.3 maddesindeki koşullardan herhangi birinin gerçekleşmediği yönünde olmalıdır.

Madde 9.2’de düzenlenen itiraz sebepleri, aşağıda incelenecektir.

IBA Kuralları Uyarınca Delillerin Kabul Edilebilirliği ve Değerlendirilmesi

Delillerin kabul edilebilirliği ve değerlendirilmesi, IBA Kuralları’nın 9. maddesinde düzenlenir. Bu madde, tarafların sahip olduğu haklar ile hakem heyetinin yetkileri arasındaki dengenin kurulması bakımından önem arz eder[1]. Genel kural, hakem heyetinin delillerin kabul edilebilir olup olmadığını, davayla ilgisini, önemini ve ağırlığını tespit etmekte takdir hakkına sahip olduğu yönündedir.

Yukarıda da ifade edildiği üzere, Kurallar’ın 9.2 maddesi, 3.5 maddesinin yaptığı atıf ile, belge ibrazı taleplerine karşı ileri sürülecek itirazlar bakımından uygulanır.

Belge İbrazı Talebine İtiraz

Kendisine ibraz talebi yöneltilen tarafın bu taleplere itiraz etmesi durumunda, bu itirazların hakem heyetine ve diğer taraflara yazılı olarak bildirilmesi gerekir.

Kurallar’ın 3.6 maddesi uyarınca, hakem heyeti böyle bir itirazı almasını müteakip ilgili tarafları itirazı gidermeye yönelik olarak birbirleriyle istişarede bulunmaya davet edebilir. Bu doğrultuda, söz konusu hüküm, hakem heyetinin tarafların birebir temasta bulunmasının itirazın çözüme bağlanması hususunda daha etkili olabileceğini düşündüğü durumlarda uygulanacaktır. Bu durumlara örnek olarak; talep edilen belgelerin yeterince açık olarak tanımlanmadığı ve ibraz talebinin şekli bakımından eksikliklerin bulunduğu haller verilebilir[2].

Madde 9.2 Uyarınca İtiraz Sebepleri

Belge ibrazı taleplerine yönelik itiraz sebepleri, IBA Kuralları’nın 9.2 maddesinde düzenlenir. Ayrıca hakem heyeti, yazılı beyan, sözlü ifade veya keşif şeklindeki delillerin ibrazını re’sen de tahkim yargılaması dışında tutabilir.

Bu madde uyarınca, itiraz sebepleri aşağıdaki gibidir:

  • Delilin davayla yeterli derecede ilgili veya davanın sonucunda etkili olmaması,
  • Hukuki engel veya imtiyaz durumu,
  • İbrazı talep edilen delilin ibraz edilmesinin makul olmayan derecede külfetli olması,
  • Belgenin kayıp veya zayi olması,
  • Hakem heyeti tarafından zorlayıcı addedilen ticari ve teknik gizliliğe ilişkin gerekçeler,
  • Özel politik veya kurumsal hassasiyetler,
  • Hakem heyeti tarafından zorlayıcı addedilen usul ekonomisi, oranlılık, adalet veya tarafların eşitliği konusundaki değerlendirmeler.

Kurallar’ın 9.4 maddesi uyarınca hakem heyeti, gerekli olduğunda, gerekli düzenlemeleri yaparak uygun gizlilik korunmasına tabi olmak suretiyle delil sunulmasına veya dikkate alınmasına izin verebilir. Bu durum, ilgili tarafın delillere erişiminin sağlanmasını temin etmesinin yanında, karşı taraf bakımından da gizlilik hususlarının dikkate alınmasını sağlar.

Hakem Heyetinin Belge İbrazı Emri

Tarafların itirazları kendi aralarında çözüme kavuşturamamaları durumunda, taraflardan her biri hakem heyetinden itiraz hakkında karar verilmesini isteyebilir. Hakem heyeti bu durumda, tarafların da görüşünü alarak, ibraz istemini ve itirazı değerlendirir. Madde 3.7 uyarınca hakem heyeti, ancak (i) Talepte bulunan tarafın ispat etmek istediği hususların davayla ilgili ve davanın sonucuna etki edebilecek nitelikte olduğuna; (ii) Madde 9.2’de yer alan itiraz sebeplerinden hiçbirisinin mevcut olmadığına ve (iii) Madde 3.3’te yer alan koşulların yerine getirildiğine kanaat getirirse, belge ibrazı talebinde yer alan belgelerin ibraz edilmesini emredebilir[3].

Tahkime Taraf Olmayan Bir Kişi veya Kuruluştan Belge İbrazı Talepleri

Yukarıda açıklanan süreç, taraflardan birinin tahkime taraf olmayan bir kişinin elinde, muhafazasında veya idaresinde olan belgelere dayanması durumunda da uygulanır. Bazı durumlarda tarafların, tahkime taraf olmayan bir kişi veya kuruluşun elinde olan ve kendi imkânlarıyla erişim sağlayamayacağı belgelere dayanması söz konusu olabilmektedir. Bu durumda ilgili taraf, hakem heyetince verilen süre içerisinde, ilgili belgeyi elde etmek için gerekli olan hukuki girişimlerde bulunulmasını hakem heyetinden isteyebilir veya bizzat bu girişimlerde bulunmak için hakem heyetinden izin talep edebilir. Hakem heyeti, eğer belge ibrazı talebi için sağlanması gereken şartların mevcut olduğuna karar verirse, söz konusu talep hakkında karar verir ve uygun gördüğü girişimlerde bulunur veya talepte bulunan tarafı bu yönde yetkilendirir ya da diğer herhangi bir tarafın bu girişimlerde bulunmasına karar verir (Kurallar’ın 3.9 maddesi).

İbrazı Talep Edilen Belgelerin İbrazından Kaçınılmasının Sonuçları

Belge ibrazı talebinin yöneltildiği tarafın, zamanında yapması gereken itirazları yapmaksızın ibrazı talep edilen belgeleri sunmaktan yeterli açıklamayı yapmaksızın kaçınması durumu söz konusu olabilir. Bu durumda, Kurallar’ın 9.6 maddesi uyarınca hakem heyeti, ilgili delilin belgeyi sunmaktan kaçıran tarafın çıkarları aleyhine olduğu sonucuna varabilir.

Ayrıca, IBA Kuralları’nın 9.7 maddesi uyarınca, hakem heyeti taraflardan birinin delillerin ikamesi konusunda iyi niyetli davranmadığına karar verirse; bu durumu, delil ikamesiyle ilgili veya delil ikamesinden doğan masraflar da dâhil olmak üzere, tahkim masraflarına ilişkin karar verirken dikkate alabilir. Görüldüğü üzere bu iki hüküm, tarafların ibrazı emredilen belgeleri sunmaktan kaçınması veya sunulması gereken diğer delilleri hakem heyetine sunmaması durumunda, o taraf aleyhine sonuçlar doğurmasına yol açabilir.

Sonuç

IBA Kuralları’nın delillerin kabul edilebilirliği ve değerlendirilmesine ilişkin hükümleri, tarafların sahip olduğu haklar ile hakem heyetinin yetkileri arasındaki dengenin kurulmasını amaçlar. Hakem heyeti, IBA Kuralları’nda yer alan prensiplere bağlı olmak kaydıyla, delillerin kabul edilebilir olup olmadığını, davayla ilgisini, önemini ve ağırlığını tespit etmekte takdir hakkına sahiptir. Buna göre hakem heyeti, 9.2 maddesindeki itiraz sebeplerinin mevcut olması durumunda, belgeleri re’sen veya taraflardan herhangi birinin talebi üzerine tahkim yargılamasının dışında tutabilir. Bu itiraz sebeplerinin uygulanabilir olmamasına rağmen, belge ibrazı talebinin yöneltildiği tarafın talep edilen belgeleri sunmaktan kaçınması durumunda, hakem heyeti ilgili belgelerin ibraz edilmesini emredebilir. İtiraz eden tarafın bu emre uymaması durumunda ise hakem heyeti, ilgili tarafına aleyhine sonuçlar doğacağına hükmedebilir.



[1] 1999 IBA Working Party & 2010 IBA Rules of Evidence Review Subcommittee, Commentary on the revised text of the 2010 IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration, s. 25 (“IBA Rules Commentary”).

[2] IBA Rules Commentary, s. 10.

[3] Ocak 2016 tarihli Hukuk Postası makalemizde de ele alındığı üzere, belge ibrazı talepleri, Kurallar’ın 3.3 maddesinde düzenlenen şartları içermelidir. Buna göre, talep edilen her belgenin o belgeyi tespite yeterli olacak derecede tarifi ve talep edilen belgelerin davayla ilgisine ve davanın sonucunu nasıl etkileyeceğine dair açıklamayı içermesi gerekir. Ayrıca belge ibrazı talepleri, istenilen belgelerin talep eden tarafın elinde, muhafazasında veya idaresinde olmadığına dair beyanı ve talep eden tarafın neden istenilen belgelerin diğer tarafın elinde, muhafazasında veya idaresinde bulunduğunu varsaydığına dair beyanı içermelidir.