Rekabet Hukuku Açısından Kartel Kavramı

Şubat 2010

Giriş

Rekabet Hukukunun amacı en genel anlamda rekabetin korunmasıdır. Bu kapsamda, Rekabetin Korunması Hakkında Kanun (“Rekabet Kanunu”) m. 4 uyarınca rekabeti engelleyici, kısıtlayıcı veya bozucu teşebbüsler arası anlaşma ve uygulamalar yasaklanmıştır. Teşebbüsler arasında bir anlaşmanın varlığı tespit edilemese bile teşebbüsler arasında kendi bağımsız davranışları yerine geçen bir koordinasyon veya pratik bir işbirliği sağlayan doğrudan veya dolaylı ilişkiler de eğer aynı sonucu doğuruyorsa bunlar da aynı hüküm gereğince yasaklanmıştır.
Çoğu zaman teşebbüsler ortak sorunlarıyla ilgilenmek üzere aralarında tüzel kişiliği olan veya olmayan birlikler oluştururlar. Bu birlikler, zaman zaman üyeleri arasında rekabeti önleyerek üyelerinin daha fazla kazançlar elde etmelerine hizmet edici kararlar alabilirler. Bu gibi kararlar da rekabet sistemine aykırıdır ve yasaklanmıştır.
Rekabeti kısıtlayıcı anlaşmalar dikey veya yatay anlaşmalar şeklinde olabilmektedir. Aynı seviyede doğrudan rakipler arasında yapılan anlaşmalar yatay anlaşmalardır ve bu tür anlaşmaların per se rekabeti bozucu etkilerinin olduğu kabul edilmektedir. Karteller de yatay anlaşma çerçevesinde ortaya çıkmaktadır.

  1. Kartel Kavramı

Kartel kavramı ise, rekabeti sınırlandıran anlaşmaların ortaya çıkma biçimlerinden biridir. Rekabeti Sınırlayıcı Anlaşma, Uyumlu Eylem ve Kararlar ile Hakim Durumun Kötüye Kullanılması Halinde Verilecek Para Cezalarına İlişkin Yönetmelik (“Para Cezaları Yönetmeliği”) m. 3/ç ve Kartellerin Ortaya Çıkarılması Amacıyla Aktif İşbirliği Yapılmasına Dair Yönetmelik (“Pişmanlık Yönetmeliği”) m.3/c uyarınca “kartel” kavramı;

    • fiyat tespiti,
    • müşterilerin, sağlayıcıların, bölgelerin ya da ticaret kanallarının paylaşılması,
    • arz miktarının kısıtlanması veya kotalar konması,
    • ihalelerde danışıklı hareket konularında,

rakipler arasında gerçekleşen, rekabeti sınırlayıcı anlaşma ve/veya uyumlu eylemler olarak tanımlanmıştır.
Karteller, üye teşebbüslerin irade beyanlarını açık bir biçimde ortaya koymalarıyla oluşmaktadırlar. Ancak bazı durumlarda teşebbüsler, kartel kurma iradelerini birbirleriyle herhangi bir şekilde haberleşmeden, açık olmayan bir şekilde gerçekleştirebilmektedir. Bu durum uyumlu eylem olarak adlandırılmaktadır.
Bununla birlikte, kartellerin piyasalarda hiçbir şekilde olumlu etki doğurmayan ve bu nedenden dolayı da kesinlikle yasak olan türlerine “hard core” kartel denmektedir.

  1. Kartellere İlişkin Para Cezaları

Para Cezaları Yönetmeliği m.5 uyarınca kartele üye olan teşebbüs ile teşebbüs birlikleri veya bu birliklerin üyelerine, nihai karardan bir önceki mali yıl sonunda oluşan veya bunun hesaplanması mümkün olmazsa nihai karar tarihine en yakın mali yıl sonunda oluşan yıllık gayri safi gelirlerinin yüzde ikisi ile yüzde dördü arasında bir oranda para cezası tayin edilir.
Ayrıca yukarıda bahsedilen Yönetmelik uyarınca kartelle ilişkili olmak bazı durumlarda ilgili para cezasının ağırlaştırılmasına sebebiyet verebilmektedir. Yönetmelik m. 6’da soruşturma kararının tebliğinden sonra kartele devam edilmesi halinde, ilgili para cezasının yarısından bir katına kadar arttırılacağı düzenlenmiştir. Aynı şekilde, m.8/1’e göre kartelde belirleyici etkisi saptanan teşebbüs yöneticileri ve çalışanlarının her birine ayrı ayrı teşebbüse verilen cezanın yüzde üçü ile yüzde beşi arasında bir oranda para cezası verilecektir.

  1. Aktif İşbirliği (Pişmanlık)

Kartellerin en ciddi rekabet hukuku ihlali olduğu düşünülmektedir. Kartellerin yarattığı fiyat artışı neticesinde, bazı tüketiciler ilgili ürünü artık satın alamayarak, bu mal veya hizmetten mahrum kalarak zarara uğramaktadır. Diğer yandan kartele üye olan teşebbüsler etkin rekabet ortamında yapmaları gereken şekilde maliyetleri düşürmemekte ve teknolojik yeniliklere açık olmamaktadırlar. Kartel oluşumu fiyatları arttırmakta, etkinliği ortadan kaldırmakta, girişimciliği azaltmakta ve daha kaliteli ürünün, daha düşük fiyatla, daha geniş bir tüketici kitlesi tarafından satın alınamamasına sebebiyet vermektedir.
Diğer rekabet ihlallerine kıyasla, doğası gereği gizli olan kartellerin ortaya çıkarılması ve soruşturulması çok zordur. Bu nedenle kartellerin ortaya çıkarılması ve soruşturulmasının kolaylaştırılması amacıyla Rekabet Kurumuyla aktif işbirliği yapan teşebbüsler ile teşebbüs yöneticileri ve çalışanlarına para cezası verilmemesine veya verilecek cezalarda indirim yapılmasına ilişkin Pişmanlık Yönetmeliği getirilmiştir.
Kimlerin ne ölçüde cezadan kurtulacağı veya ceza indiriminden yararlanacağı Yönetmelik m. 5’te düzenlenmektedir. Bu çerçevede,

  • İlk teşebbüse verilecek ceza üçte bir ile yarısı arasında indirilir. Bu durumda teşebbüsün ihlali kabul eden ve aktif işbirliğinde bulunan yöneticileri ve çalışanlarına verilecek cezalar da üçte birden az olmamak kaydıyla indirilir veya ceza verilmeyebilir.
  • İkinci teşebbüse verilecek ceza dörtte bir ile üçte bir arasında indirilir. Bu durumda teşebbüsün ihlali kabul eden ve aktif işbirliğinde bulunan yöneticileri ve çalışanlarına verilecek cezalar da dörtte birden az olmamak kaydıyla indirilir veya ceza verilmeyebilir
  • Diğer teşebbüslere verilecek cezalar altıda bir ile dörtte bir arasında indirilir. Bu durumda teşebbüsün ihlali kabul eden ve aktif işbirliğinde bulunan yöneticileri ve çalışanlarına verilecek cezalar da altıda birden az olmamak kaydıyla indirilir veya ceza verilmeyebilir.
  • Sunulan deliller neticesinde, ihlalin suresinin uzaması ve benzeri nedenlerle para cezasının arttırılması gerekirse, bu artıştan, ilgili delilleri ilk olarak sunan teşebbüs ve bu teşebbüsün ihlali kabul eden ve aktif işbirliğinde bulunan yöneticileri ve çalışanları etkilenmez.

Yönetmelik m.6 teşebbüslere para cezası verilmemesi veya verilecek para cezalarında indirim uygulanması için gerekli koşul ve usulleri düzenlemektedir. Yönetmelik m.8 ise yöneticilere ve çalışanlara para cezası verilmemesi veya verilecek cezalarda indirim yapılmasını düzenlemektedir. Bu maddelere göre gerekli koşullar şöyledir:

  • Başvuru konusu kartelin etkilediği ürünler, kartelin süresi, kartele taraf olan teşebbüslerin isimleri, kartelle ilişkili görüşmelerin tarihleri, yerleri, katılımcıları ve kartelle ilgili sahip olunan bilgi ve belgeler Rekabet Kurumu’na verilmelidir.
  • Başvuru konusu kartelle ilgili bilgi ve belgeler gizlenmemeli veya ortadan kaldırılmamalıdır.
  • Görevli birim tarafından kartelin ortaya çıkarılmasını zorlaştıracağı gerekçesiyle aksi belirtilmedikçe ilgili kartele taraf olunmaya son verilir,
  • Görevli birim tarafından aksi belirtilmedikçe, başvuru soruşturma raporunun tebliğine kadar gizli tutulmalıdır.
  • Kurulun soruşturmanın tamamlanmasından sonra vereceği nihai karara kadar aktif işbirliği sürdürülmelidir.

Böylece kartele taraf olan diğer teşebbüsler ile bu teşebbüslerin yöneticileri ve çalışanlarından bağımsız olarak Kurum ile aktif işbirliği yapanlara ceza verilmemesi veya verilecek cezalarda indirim yapılması fayda sağlayacaktır.

  1. Sonuç

Rekabet Hukuku’nun kartel oluşumuna ilişkin yukarıda yer alan yasal düzenlemeleri ışığında, tüm teşebbüs ve teşebbüs birliklerinin bilinçlenerek kartel oluşumuna yol açmamaları veya kartel oluşumunu önlemeleri hem etkin rekabetin gelişimini sağlayacak, hem de teşebbüslerin astronomik cezalar ile yaptırımlara maruz kalmasını önleyecektir.