Rekabet Kurulu Akaryakıt Dağıtım Sektörüne Uzun Süreli Sözleşmeleri Yasakladı

Nisan 2009

Rekabet Kurulu, Rekabet Kurumu’nun internet sayfasında henüz özet şeklinde yayımlanan 05.03.2009 tarih ve 09-09/186-56 sayılı Kararında, Pol-Pet Petrol ile M-Oil arasında imzalanan bayilik sözleşmesi ve buna bağlı intifa hakkı sözleşmesini inceledi. Kurul sözleşmenin 2002/2 Sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği’nde (“Tebliğ”) öngörülen grup muafiyetinden ancak 18.09.2010 tarihine kadar yararlanacağına, bu tarihten sonra ise muafiyetten yararlanamayacağına karar verdi.

Bayilik ve İntifa Hakkı Sözleşmeleri

Akaryakıt dağıtım sektöründe, akaryakıt istasyonları (bayiler) ile akaryakıt dağıtım şirketleri arasında genellikle akaryakıt istasyonunun üzerinde kurulduğu araziye ilişkin uzun süreli bir intifa veya kira sözleşmesi yapılır ve bunlar tapu siciline tescil ettirilir. Bu intifa veya kira sözleşmeleri çoğu kez 15-20 yıl süreli olur ve akaryakıt dağıtım şirketlerine tek taraflı bir beyan ile intifa süresini uzatma hakkı verir. Böylece akaryakıt dağıtım şirketine istasyon üzerinde kuvvetlendirilmiş bir hak yaratılır. Daha sonra veya eş zamanlı olarak mal sahibi ile bayilik veya işletme sözleşmesi yapılarak dağıtım şirketinin ürünlerini istasyonda satma ve servis verme yetkisi tanınır. Bu sözleşmeler yanında ayrıca ekipman tedarik, mal satım, kredi vb. sözleşmeler de yapılır.

Karara konu olayda da Pol-Pet ile M-Oil arasında bayilik sözleşmesi imzalanmış ve bu sözleşmeye bağlı olarak, Pol-Pet’e ait taşınmaz üzerinde bayilik karşılığı 15 yıl süre ile intifa hakkı kurulmuştur.

Rekabet Etmeme Yükümlülüğü

Bayilik sözleşmelerinin klasik hükümlerden biri de rekabet yasağına ilişkindir. Bu hükümler ile bayiler, sözleşme devam ettiği sürece ve bazen sözleşme sona erdikten sonra dahi belli bir süreyle rakip mal ve hizmetleri sunmaktan yasaklanır. Ancak rekabet yasağı getiren düzenlemelerin süresiz olarak öngörülmeleri, bayi açısından bir “kelepçeleme” yaratacağından rekabet otoriteleri hemen her zaman bu yasakları belli bir süreyle sınırlar.

Bayilik sözleşmeleri açısından da uygulanan Tebliğ uyarınca, muafiyet tanınacak rekabet yasakları en fazla 5 yıl süreli olabilir. Alıcıya getirilen belirsiz süreli veya süresi beş yılı aşan rekabet yasağı Tebliğ kapsamında değerlendirilmez ve muafiyetten yararlanmaz.

Rekabet Kurulu, bayilik sözleşmesinde yer alan rekabet yasaklarının 5 yıllık süre sınırını aşıp aşmadığını incelerken bayilik sözleşmesi ile bağlantılı kredi sözleşmelerinde, ekipman sözleşmelerinde, uzun süreli kira sözleşmelerinde ya da uzun süreli intifa hakkı tanıyan sözleşmelerde öngörülen şahsî ya da aynî hakları da dikkate almıştır. Kurul’a göre bu sözleşmeler veya haklar rekabet yasağının süresini fiilen uzatacak şekilde kullanılamaz. Bu nedenle bu tür sözleşmelerin varlığı halinde beş yılı aşan süreler bakımından Tebliğ’de belirtilen muafiyet koşulları ortadan kalkar.

Kurul, dikey anlaşmalarda yer alan rekabet yasağına ilişkin hükümlerin Tebliğ ile uyumlu hale getirilmesine ilişkin geçiş sürecinin 18.09.2003 tarihinde başlayıp 18.09.2005 tarihinde sona erdiğini vurgulamıştır. Ancak 18.09.2005 tarihinden önce yapılmış olan ve süresi 5 yılı aşan sözleşmelerin, Rekabet Kurulu tarafından uygulanan “azami hadde indirme” ilkesi gereğince 18.09.2010 tarihine kadar Tebliğ’de yer alan muafiyetten yararlanabileceklerinin altını çizmiştir.

Kurul, Karara konu somut olayda Pol-Pet ile M-Oil arasında imzalanan bayilik sözleşmesinin ve buna bağlı olarak intifa hakkı sözleşmesinin 18.09.2005 tarihinden önce yapılmış ve süreleri 5 yılı aşan sözleşmeler olmaları bakımından, 18.09.2010 tarihine kadar Tebliğ uyarınca grup muafiyetinden yararlanabilecekleri sonucuna ulaşmıştır. Bununla birlikte Kurul, bu tarihten itibaren intifa hakkı çerçevesinde bayilerin yeniden sözleşme yapmaya zorlanması halinde Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un (“RKHK”) 4. maddesi uyarınca işlem başlatılacağını belirtmiştir.

Rekabet Kurulu’nun Önceki Tarihli Kararları

Kurul 2003 yılında Shell-Cabbaroğlu, 2006 yılında Shell-Aypet, Total-Akdağ, Opet ve 2008 yılında verdiği yeni tarihli Petrol Ofisi kararlarında da taraflar arasındaki işletme sözleşmelerini ele aldı. Tüm bu kararlarda işletme sözleşmesinin geçersizliği, edinilmiş hakların nasıl geri verileceği veya kira/intifa hakkı ya da ariyet sözleşmeleri gibi taraflar arasındaki diğer anlaşmaların ne ölçüde işletme sözleşmesinin esaslı bir parçası olduğu ve ne şekilde etkileneceğine ilişkin konuların özel hukuk hükümleri çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini ve rekabet hukukunun konusu olmadığını belirtti. Danıştay da 2008 yılına kadar verdiği kararlarda bu görüşü onadı.

Ancak Danıştay Total-Akdağ kararı nedeniyle verdiği iptal kararında önceki görüşünü değiştirdi. Yeni içtihadında Danıştay, işletme sözleşmesi birer yıl süreli yapılsa dahi, kira sözleşmesinin işletme sözleşmesine olan etkisi nedeniyle işletme sözleşmesinin kira sözleşmesi süresince devam ettiğini ve böylece işletme sözleşmesinin belirsiz süreli hale geldiğini belirtti. Bu şekilde, Tebliğ hükümleri uyarınca, belirsiz bir süre için veya beş yıldan daha uzun bir süre için anlaşma yapılarak bayiye rekabet yasağı getirilmesinin, anlaşmayı Tebliğ dışına çıkarabileceğini ve işletme sözleşmesinin RKHK’un 4. maddesine uygun olup olmadığının denetlenmesi gerektiğini vurguladı.

Sonuç

Rekabet Kurulu, Pol-Pet kararıyla 2003 yılından beri akaryakıt dağıtım sektöründe bayilik sözleşmeleri veya işletme sözleşmeleri hakkında verdiği kararlardaki görüşünü değiştirdi. Bu görüş değişikliğinde Danıştay’ın Total-Akdağ kararı ile içtihat değiştirmesinin etken olduğu görülüyor.

Rekabet Kurulu artık, intifa veya kira gibi uzun süreli sözleşmelerle desteklenen bayilik veya işletme sözleşmelerindeki rekabet yasağı hükümlerini de, bunların süresi 5 yılı aşmasa dahi, rekabet hukuku açısından denetleyecektir. Bu sözleşmeler bireysel muafiyete konu olmadıkları takdirde RKHK m. 4 çerçevesinde yasaklanacak ve taraflarına idarî para cezası uygulanacaktır. Bununla beraber 18.09.2005 tarihinden önce yapılmış olan ve süresi 5 yılı aşan sözleşmeler, 18.09.2010 tarihine kadar Tebliğ’de yer alan muafiyetten yararlanacak ve geçerliliklerini sürdürecektir.