Ercüment Erdem Prof. Dr. H. Ercüment Erdem

Rekabet Kurulu’nun Yeni Kartel Kararı

Eylül 2020

Giriş

Rekabet Kurulu (“Kurul”), yakın zamanda, Yozgat ilinde faaliyet gösteren hazır beton üreticilerine ilişkin olarak yatay ihlaller ve özellikle “karteller” hakkında ayrıntılı bir inceleme içeren 19.03.2020 tarih ve 20-15/215-107 sayılı (“Karar”) önemli bir karar verdi. Bu Kararda Kurul, Yozgat ilinde faaliyet gösteren hazır beton üreticisi teşebbüslerin, kartel oluşturmak suretiyle 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un (“4054 sayılı Kanun”) 4. maddesini ihlal edip etmediği konusunu inceledi. Karara konu olan teşebbüsler şunlardı: Coşkunlar Hazır Beton İnş. Taah. San. ve Tic. A.Ş. (“Coşkunlar”), Irgatoğlu Hazır Beton Nak. San. ve Tic. Ltd. Şti (“Irgatoğlu”), Sorgun Emek Hazır Beton Madencilik Akaryakıt Nakliye Oto. İnş. Taah. Turizm San. ve Tic. Ltd. Şti. (“Sorgun Emek”), Taş Hazır Beton ve Beton Ekipmanları Nak. İnş. Taah. Harf. Petrol San ve Tic. Ltd. Şti. (Taş”), Tamer Nak. İnş. Ve İnş. Malz. Mad. Otom. San .ve Tic. Ltd. Şti. (“Tamer”), Üç Yıldırım Hazır Bet. Ve Bet. Ekipmanları İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti. (“Üç Yıldırım”), Yozgat Güven Beton Pazarlama Nak. San. ve Tic. Ltd. Şti. (“Yozgat Güven”) ve Yozgat Koç Hazır Beton Elemanları Nak. San. ve Tic. Ltd. Şti.’ne (“Yozgat Koç”).

Yasal Dayanak

Kartel yasağının hukuki dayanağı, belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası her türlü anlaşmayı, teşebbüs birliği kararlarını ve uyumlu eylemleri yasaklayan, 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesidir. Öte yandan 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi “kartel” tanımını içermez.

Buna karşılık, Rekabeti Sınırlayıcı Anlaşma, Uyumlu Eylem ve Kararlar ile Hakim Durumun Kötüye Kullanılması Halinde Verilecek Para Cezalarına İlişkin Yönetmelikte (“Para Cezaları Yönetmeliği”) ve Pişmanlık Yönetmeliğinde birbiri ile aynı olan “kartel” tanımına yer verilir. İlgili tanıma göre kartel; fiyat tespiti, müşterilerin, sağlayıcıların, bölgelerin ya da ticaret kanallarının paylaşılması, arz miktarının kısıtlanması veya kotalar konması, ihalelerde danışıklı hareket konularında, rakipler arasında gerçekleşen, rekabeti sınırlayıcı anlaşma ve/veya uyumlu eylemleri ifade eder.

Ayrıca, Yatay İşbirliği Anlaşmaları Hakkında Kılavuz, rakipler arasında yapılan fiyat veya miktar tespiti amacını taşıyan anlaşmaların kartel olarak değerlendirileceğini ve bu şekilde cezalandırılacağını belirtir. Ayrıca, tarafların, üzerinde uzlaşılan kurallara uyup uymadığının takibini sağlayarak kartelin işleyişini kolaylaştıran bilgi değişimleri de kartelin bir parçası olarak değerlendirilir.

Bu tanımlar dışında, mevzuatta bir davranışın kartel olması için gereken şartlar tanımlanmaz. Bu konuda Kurul içtihatları yol göstericidir.

İlgili Ürün Pazarı ve Coğrafi Pazar

Kurul, Kararında, ilgili ürün pazarını geçmiş Kurul kararları ile aynı doğrultuda, “hazır beton” pazarı olarak tanımlar. İlgili coğrafi pazarı ise “Yozgat İl Merkezi ve Sorgun İlçesi” olarak belirler. Kurul, bu tanıma ulaşırken hazır betonun stoklanamayan ve uzun mesafelere taşınması mümkün olmayan bir ürün olduğunu özellikle vurgular. Bu nedenle, coğrafi pazar bakımından belirleyici olan unsurun üretimin tamamlanmasından sonra geçen süre olduğunu ifade eder. Bu değerlendirmenin sonucunda Kurul, hazır betonun üretildiği santralden yaklaşık olarak 50 km uzaklığa kadar taşınabildiğini dikkate alarak, ihlale konu coğrafi pazarı “Yozgat İl Merkezi ve Sorgun İlçesi” olarak belirler.

İhlal

Karardan ilgili soruşturmanın, Yozgat ilinde faaliyet gösteren hazır beton üreticilerinin anlaşarak tek fiyat uyguladığı ve böylece pazardaki rekabeti engellediğine ilişkin gelen şikâyet üzerine açıldığı anlaşılır. Şikayet kapsamında bu fiil sonucunda, maliyet unsurlarında bir artış olmaksızın, hazır beton fiyatının 150 TL/m3 seviyelerinden 175 TL/m3 seviyesine yükseldiği, iddia edilir.

Kararda Kurul, yapılan yerinde incelemeler sonucu elde edilen belgelerin hazır beton firmalarının aralarında toplantılar düzenlediğini ve bu toplantılarda hazır beton üretimi ve satışına ilişkin kararlar aldığını gösterdiğine karar verir. İlgili belgelerin, anılan teşebbüslerin ortak bir amaca veya sonuca yönelik olarak birlikte hareket ettiklerini, ayrıca bu ortak amaca bağlılıklarını açıkça gösterdiğini saptar.

Buna ek olarak, anılan teşebbüslerin ortak bir anlaşma içerisinde olduklarının, bunun da iletişim halinde olmaları, aralarında ürün fiyatı, miktarı, müşteri bilgisi, vade tercihleri vb. konularda rekabete duyarlı bilgi değişimi olması ve çevrimiçi satış yapmak amacıyla iki farklı teşebbüs kurmuş olmalarından açıkça anlaşıldığını belirtir.

Karara göre Yozgat ilinde faaliyet gösteren Irgatoğlu, Tamer, Coşkunlar ve Koç Beton, 2018 yılında yalnızca satış ve pazarlama alanında faaliyet gösteren Güven Beton isimli bir teşebbüs kurarlar. Sorgun ilçesinde faaliyet gösteren Irgatoğlu, Ekiciler ve Üç Yıldırım ise benzer olarak, 2018 yılında yalnızca satış ve pazarlama alanında faaliyet gösteren Sorgun Emek Beton isimli bir teşebbüs oluştururlar. Rekabet Kurumu tarafından hazır beton müşterileri ile yapılan görüşmelerde müşteriler Sorgun Emek Beton ve Güven Beton’un kuruluşundan önce farklı fiyatlardan ve farklı teşebbüslerden hazır beton tedarik edebildiklerini ifade ederler. Buna karşılık ilgili teşebbüslerin kurulmasından sonra, müşteriler doğrudan yeni kurulan ve “birlik” olarak ifade edilen teşebbüslere yönlendirilirler. Ayrıca, müşterilerden biri sağlayıcının Güven Beton olarak görülmesine rağmen birbirinden farklı firmaların beton dökümü yaptığını belirtir.

Hazır beton üreticileri bu iddialar karşısında, ilgili teşebbüslerin kuruluş amacının maliyet tasarrufu sağlamak ve büyük müşterilerin taleplerini karşılamak amacıyla, bir satış merkezi oluşturarak etkinlik sağlamak olduğunu belirtirler.

Kurul ise elde edilen belgeleri dikkate alarak, üreticilerin iddialarından tamamen farklı bir görüş benimser. Örneğin Kurul, Belge 13 ve 14’ün teşebbüslerin hazır beton üretimi ve satışına ilişkin karar aldığını gösterdiğini ayrıntılı bir biçimde açıklar. Bu belgeler uyarınca, yalnızca iki beton santralinin üretim yapacağı, teşebbüslerin bazı araçlarının Güven Beton tarafından kiralanacağı ve kararların dört teşebbüsün de belirlediği temsilciler tarafından onaylanacağı görülür. Ek olarak, Yozgat il merkezinden köylere yapılacak satışlar için birim ve pompa fiyatları ve dökümü gerçekleştirecek firma belirlenir. Bu belgelerde Yozgat sınırlarında faaliyet gösterecek tek teşebbüsün Güven Beton olarak saptandığı belirtilir.

Karar uyarınca geri kalan belgelerin de 4. madde ihlallerini gösterdiği vurgulanır. Örneğin, Belge 19’un, Sorgun Emek Beton tarafından elde edilen gelirin nasıl paylaşılacağını ayrıntılı biçimde gösterdiği ifade edilir. Belge 20’de Sorgun ilçesine bağlı köylere uygulanacak fiyat tarifeleri saptanır. Sonuç olarak Kurul, Güven Beton ve Sorgun Emek Beton’un sayılan teşebbüslerinin ortak satış kanalı olarak faaliyet gösterdiğine karar verir.

Kurul, Yatay İşbirliği Anlaşmaları Hakkında Kılavuz’a gönderme yaparak konunun ilgili mevzuat bakımından incelenebilirliğini de sorgular. Bu doğrultuda, ortak satış anlaşmasının amacının anlaşılması gerektiğini ve bu anlaşmaların etkinlik sağlama amacıyla mı kartel oluşturmak amacıyla mı yapıldığı hakkında karara varılması gerektiğini belirtir.

Değerlendirmeleri sonucunda Kurul, teşebbüsler arasında yapılmış olan anlaşmaların fiyat, satış miktarı ve türü, müşteri bilgisi, vade seçenekleri ve gelire ilişkin verileri teşebbüs bazında ele alındığını belirtir. Ayrıca, elde edilen belgelerin fiyat sabitleme, pazar ve müşteri paylaşma ile doğrudan ilgisine değinir. Ek olarak Sorgun Emek Beton ve Güven Beton’un anlaşma sağlanan konulara uyulup uyulmadığını izlediğini ve buna ilişkin cezai yaptırımları kontrol ettiğini saptar. Bu nedenle, ihlale taraf olan teşebbüslerin “kartel” olarak incelenmesi gerektiği sonucuna varır. Böylece, ihlalin gerçekleşen veya potansiyel etkilerini değerlendirmenin de gerekli olmadığını belirtir.

Yaptırımlar

Kurul, Para Cezaları Yönetmeliği çerçevesinde temel para cezasını karteller için öngörülmüş olan “%2” oranı olarak belirler. Bu doğrultuda, teşebbüslerin nihai karardan bir önceki mali yılsonunda oluşan veya bunun hesaplanması mümkün olmazsa, nihai karar tarihine en yakın mali yılsonunda oluşan yıllık gayri safi gelirlerinin %2’si temel para cezasına esas oran olarak alınır.

Temel para cezası belirlendikten sonra Kurul, ihlalin süresi nedeniyle ağırlaştırıcı oran uygular. Ek olarak Kurul, Güven Beton ile Sorgun Emek Beton tarafından Ankara Sivas Hızlı Tren Projesi’ne hizmet sağlanmasını ve ihlale konu faaliyetin düşük gelir seviyesine sahip Yozgat ili için önem taşımasını hafifletici nedenler olarak da kabul eder.

Sonuç

İlgili Karar, Kurul’un diğer ihlal türlerinin aksine “kartel” tespiti yapması nedeniyle önemli bir karardır. Genel olarak Kurul kararları incelendiğinde bunlar arasından “kartel” tespiti içeren kararlarının nadir olduğu söylenebilir. Zira Kurul’un genellikle “kartel” nitelendirmesi yapmak konusunda isteksiz olduğu görülür. Kurul tarafından bunun yerine bilgi değişimi ya da uyumlu eylem nitelendirmeleri tercih edilir. Bu nedenle, Kurul’un kartel nitelendirmesi yaptığı kararları incelemek ve bunları 4. maddede sayılan diğer ihlal türlerine ilişkin tespitleri içeren kararları ile karşılaştırmak önemlidir. Bunun bir sonucu olarak ilgili Karar, Kurul’un kartel ihlalini tespit etmesi için aradığı koşullar konusunda ışık tutar.

Karardan Kurul’un elde edilen belgeleri ayrıntılı olarak incelediği ve bu belgelerin teşebbüsler arasında yapılmış olan ve teşebbüs bazında fiyatlama, satış miktarı ve türü, müşteri bilgisi, vade seçenekleri, borç ve alacak bilgisi gibi bilgileri içeren anlaşmalar olduğunu saptadığı anlaşılır. Bu kapsamda Kararda, kartelin “anlaşma” unsurunun ortaya konulduğu görülür. Karar, ayrıca, Kiraz Karteli[1] ve Sivas Sürücü Kursu[2] kararlarında olduğu gibi Kurul’un takip mekanizmasını da kartel ihlali bakımından bir unsur olarak algıladığını gösterir. Kararda ayrıca Kurul, yatay işbirliği anlaşmaları ve karteller arasındaki farklılıklara da dikkat çeker. Bu kapsamda, elde edilen belgelerin teşebbüslerin stratejik konularda karar aldıklarına ve bunların da Yatay İşbirliği Anlaşmaları Hakkında Kılavuz’da “ortak satış anlaşmaları” altında tanımlanan rekabet endişelerini doğruladığına dikkat çeker.

Sonuç olarak, Kararda yer alan ayrıntılı incelemeler, Kurul’un 4. madde ve özellikle “karteller” konusundaki yaklaşımını anlamak bakımından yol göstericidir.

[1] 24.07.2007 tarihli ve 07-60/713-245 numaralı karar.

[2] 09.12.2010 tarihli ve 10-25/350-124 numaralı karar.