Ercüment Erdem Av. Ezgi Babur von Schwander

Tahkimde Masraflar ve Masrafların Azaltılması

Temmuz 2017

Tahkimde masraflar konusu, uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözülmesi yönündeki kararda önemli rol oynar. Gerçekten de, bir uyuşmazlık çözüm yolu olarak tahkim, çoğu zaman oldukça masraflı olduğu konusunda eleştirilmektedir. Makalemizde öncelikle tahkim masrafları konusunda genel açıklamalara yer verilecek, daha sonra Chartered Institute of Arbitrators (“CIArb”) tarafından yapılmış olan “CIArb Tahkimde Masraflar Araştırması 2011”[1] başlıklı araştırma (“Araştırma”) ışığında, tahkim masraflarının nasıl bir dağılım gösterdiği incelenecek ve son olarak, tahkimde masrafların nasıl azaltılabileceği konusuna değinilecektir.

Genel Olarak

Tahkim masrafları, iki temel grup altında incelenebilir. İlk grupta, genel olarak tahkim sürecine ilişkin olan ve taraflardan herhangi birine izafe edilemeyen masraflar yer alır. İkinci grupta ise, tarafların tahkimde temsiline ilişkin olan ve tahkim süreci dahilinde taraflarca doğrudan katlanılan masraflar yer alır. Bu makalemizde, ilk gruba giren masraflar “genel masraflar” ve ikinci gruba girenler de “taraf masrafları” olarak adlandırılacaktır[2].

Tahkim sürecine ilişkin olan en önemli masraf kalemi, hakem ücretlerinden oluşur. Tahkim kurumu tarafından alınan idari masraflar da (tarafların kurumsal tahkim konusunda anlaşmış oldukları kabul edildiğinde) bu gruba girer.

Tahkimde bir başka masraf kalemi de, tarafların tahkim sürecinde temsil edilmelerine ilişkin masraflardan oluşur. Bu grupta, temel olarak tarafların hukuki danışmanlar tarafından temsiline ilişin masraflar yer alır. Bu grupta yer alan en önemli kalem, hukuki danışmanların ücretleri ve masraflarıdır. Eğer milletlerarası tahkimde genel olarak görüldüğü üzere taraflarca atanan uzmanlar söz konusu ise, bu uzmanların ücretleri ve masrafları da bu gruba dahildir.

Kurumsal vs. Ad hoc Tahkim

Kurumsal tahkimler, bu konuda uzman tahkim kurumları (ICC, LCIA veya ISTAC gibi) nezdinde gerçekleşmekte iken, ad hoc tahkimler bu tür bir kurum nezdinde gerçekleşmez. Ad hoc tahkimlerde idari masraflar söz konusu olmadığından, bu tahkim türünün kurumsal tahkimlere oranla daha az masraflı olup olmadığı konusunun incelenmesi gerekir.

Araştırma, 1991 ve 2010 yılları arasında gerçekleşen 254 farklı tahkim sürecini temel almakta iken, bunlardan %62’sini kurumsal tahkimler oluşturur[3]. Ancak, Araştırma’da yer alan bulgulara göre, “Kurumsal tahkimin ad hoc tahkime nazaran daha az veya daha fazla masraflı olduğu konusunda istatistiksel bir sonuca varmak mümkün olmamış, veya belirli bir tahkim kurumu nezdinde gerçekleşen tahkimlerin diğerlerine göre daha masraflı olduğu konusunda da herhangi bir veriye ulaşılamamıştır”[4].

Tarafların tahkim kurumlarına herhangi bir idari ücret ödememesi, ad hoc tahkimlere ilişkin bir avantaj olarak görülebilir. Ancak, bu idari masrafların ödenmesini haklı kılan kurumsal tahkimlere ilişkin birçok kolaylığın da söz konusu olduğu belirtilmelidir. Kurumsal tahkimler, belirli kural ve prosedürler uyarınca yürütüldüğünden, bunların süreci kolaylaştırması söz konusudur. Buna ek olarak, tahkim kurumunun tahkim sürecinin çeşitli aşamalarına ilişkin destekte bulunması da söz konusu olmaktadır. Tüm bunlar dikkate alındığında, tahkim kurumuna ücret ödenmiyor olması, ad hoc tahkimin kurumsal tahkimlere göre daha az masraflı olacağı sonucuna ulaşılması için yeterli olmayacaktır.

Burada dikkat edilmesi gereken bir başka nokta da, tahkim kurumlarının uygun maliyetli masraf çizelgeleri sunmalarıdır. Örnek olarak, İstanbul Tahkim Merkezi tarafından sunulan masraf çizelgesi[5] uyarınca ödenecek masraflar, uyuşmazlığın Türk mahkemeleri önünde çözülmesi durumuna oranla daha az masraflı olmaktadır[6]. Türk mahkemeleri huzurunda dava açılması durumunda uygulanacak olan nisbi harcın, uyuşmazlık konusu meblağın %6,831’ine tekabül ettiği göz önüne alındığında, yüksek meblağlı uyuşmazlıklar bakımından oldukça yüksek harçlar ödeneceği ve ISTAC tahkiminin seçilmesi durumunda ödenmesi gereken ücretin mahkeme harcına oranla daha uygun olabileceği dikkate alınmalıdır.

Tahkim Ücret ve Masraflarının Dağılımı

Tahkim masraflarının nasıl azaltılabileceği konusuna değinmeden önce, bu masrafların nasıl bir dağılım gösterdiğinin anlaşılması önem taşır. Araştırma dahilinde yer alan bazı veriler, masraf dağılımı konusuna ışık tutmaktadır.

Araştırma’ya göre, taraf masraflarının %74’ünü dışarıdan temin edilen hukuki hizmetlerin masrafları oluşturur[7]. Bu oranın içinde, hukuki temsil hizmetleri (%63) ve uygulanabilir olması durumunda, “dava vekili” olarak ifade edilebilecek barrister hizmetlerinin ücretleri (%11) yer alır. Hukuki hizmetleri, %10’luk oranla uzmanlara ödenen ücretler takip etmektedir.

Dışarıdan temin edilen hukuki hizmetlerin, tahkimin hangi sürecine ilişkin hizmetlerden oluştuğu incelendiğinde, ücretlerin %25’inin dilekçe teatisi aşamasına ait olduğu görülür. Duruşmaya ilişkin işlerle ilgili ücretler, taraflara ait olan masrafların %37’sini oluşturur. Bunların dağılımı, duruşmaya hazırlık aşaması için %12, duruşma safası için %16 ve duruşma sonrası aşamalar için de %9 şeklindedir.

Öte yandan, genel masraflara ilişkin ücretlerin dağılımı incelendiğinde, bu masrafların %60’ının hakem ücretleri olduğu görülür. Bunun dışındaki genel masraflar ise, hakemlerin masrafları ve duruşmaların yapılacağı yer ve transkriptlere ilişkin masraflardır.

İlginç olan bir başka veri de, davacıların tahkim süreci boyunca davalılara oranla %12 daha fazla masraf yaptıklarıdır[8].

Tahkim Masraflarının Azaltılması

Tahkim masraflarının azaltılması konusu; hakemler, taraflar ve tarafların uyuşmazlığı çözmek konusundaki niyetleri ve somut olayın özelliklerine göre, birçok faklı faktöre bağlı olarak değişir. Bu nedenle, aşağıda yer alan açıklamalarımız her türlü uyuşmazlık için geçerli olmayacak ve olayın özelliklerine göre gözden geçirilerek bir sonuca varılması gerekecektir.

Tahkim süreci boyunca tarafların ödedikleri masrafların en önemli kısmını, hukuki hizmetlere ilişkin ücretler oluşturur. Buna göre, bu hizmetler için ödenen ücretlerin düşürülmesi, genel olarak tahkim masrafları üzerinde büyük bir etki yaratacaktır. Deneyimli, tahkim yargılamasının özelliklerine hakim ve masraflar konusunda hassas hukuki danışmanların tercih edilmesi, hukuki hizmetlere ilişkin masrafların düşürülmesine yardım eder.

Hakem ücretleri tahkim masraflarının artmasına yol açan en önemli sebep olmamasına rağmen, uyuşmazlıkların üç hakem yerine tek hakem tarafından çözüleceğinin kararlaştırılması, hakem ücretlerinin azaltılmasını sağlayacaktır. Öte yandan, tüm uyuşmazlıkların tek hakem aracılığıyla çözülmeye uygun olmadığı ve bu nedenle, farklı unsurların göz önünde bulundurularak masrafların azaltılması ile uyuşmazlıkların mümkün olan en etkin şekilde çözülmesi arasındaki dengenin sağlanması uygun olur.

Bunun yanı sıra, tahkim yargılamasının tarafların ihtiyaçları ve menfaatleri çerçevesinde düzenlenmesi büyük önem taşır. Bu kapsamda, duruşmanın taraflar ve hakemler için uygun bir yerde yapılması veya bazı toplantıların telekonferans veya videokonferans yoluyla yapılması düşünülebilir. Bunlara ek olarak, karşı tarafın tahkim sürecinin uzamasına yol açabilecek dürüstlük kuralına uygun olmayan taktiklerinin engellenmesi amacıyla önlemler alınması da oldukça yararlı olacaktır. Bu; taraflar arasındaki dilekçe teatisinin kaç aşamadan oluşacağının düzenlenmesi örneğinde olduğu gibi, verilecek yazılı beyanların niteliklerine ilişkin detaylı hükümlerin düzenlenmesi, veya uzun belge ibrazı talebi süreçlerinden kaçınılması yoluyla sağlanabilir.

Sonuç

Tahkimde masraflar konusu oldukça hassas bir konu olup uyuşmazlık çözümü süreçlerinin başlatılıp başlatılmaması konusundaki kararda büyük rol oynar. Masrafları arttıran sebeplerin doğru olarak tahlil edilmesi, masrafların nasıl azaltılabileceği konusunda etkili olacaktır. Sonuç olarak, hukuki veya ekonomik nitelikli farklı menfaatlerin dikkatli incelenmesi, tahkimde masraflar ve ücretler konusunda doğru bir sonuca varılması bakımından büyük önem taşır.

[1]     CIArb Costs of International Arbitration Survey 2011 (CIArb Tahkimde Masraflar Araştırması 2011) (“Araştırma”). Kaynak: https://www.international-arbitration-attorney.com/wp-content/uploads/2017/01/CIArb-Cost-of-International-Arbitration-Survey.pdf.

[2]     Bu sınıflandırma, Araştırma kapsamında kullanılan kelime tercihlerine dayanmaktadır.

[3]     Araştırma, s.1.

[4]     Araştırma, s.2.

[5]     İstanbul Tahkim Merkezi Masraflar ve Ücretler Tarifesi Hakkında Kurallar, Tahkim ve Arabuluculuk Kuralları Ek-3.

[6]     ISTAC resmi internet sayfasında yer alan genel açıklamalar, Kaynak: https://istac.org.tr/en/dispute-resolution/arbitration/.

[7]     Araştırma, s.10.

[8]     Araştırma, s.13.