Ercüment Erdem Prof. Dr. H. Ercüment Erdem

Tahkimde Seri Yargılamaya İlişkin Güncel Konular

Kasım 2017

Güncel olarak tahkim uygulamasında, tahkim yargılamasının uzun sürmesi ve masraflı olması gibi eleştirilere karşılık olarak, dava değerinin belirli bir tutarın altında kalması durumunda uygulanmak üzere, seri tahkim kuralları kabul edildi. Milletlerarası tahkimde uyuşmazlıkların mümkün olan en kısa sürede ve az masraflı olarak çözülmesi amaçlandığından, bu amacın yerine getirilebilmesine yönelik yeni bir yargılama usulünün uygulanması söz konusu oldu.

Birçok kurumsal tahkim kuralları kapsamında bulunan seri tahkim kuralları ile ilgili güncel konular, bu makalemizde ele alınacaktır.

Kurumsal Tahkim Kuralları Çerçevesinde Seri Yargılama Usulü

Kurumsal tahkim kurallarının kısaca incelenmesi sonucunda, seri tahkim kurallarının birçok kurallar bütününde yer aldığı görülür. Bu konudaki en güncel örnek, Milletlerarası Ticaret Odası (International Chamber of Commerce, “ICC”) Tahkim Kuralları çerçevesinde kabul edilen ve Mart 2017’de uygulamaya konulan seri tahkim kurallarıdır.

Bazı kurumsal tahkim kuralları, belirli bir sınırın altında kalan uyuşmazlıklar bakımından seri tahkim kurallarının uygulanmasını öngörür ve tarafların bu kuralların uygulanmayacağını kararlaştırmasına imkân verir (opt-out system). Bu sistemde, seri tahkim kurallarının kendilerine uygulanmasını istemeyen tarafların bunu açıkça belirtmesi gerekir. ICC, İsviçre Odaları Tahkim Kurumu (Swiss Chambers’ Arbitration Institution), Hong Kong Milletlerarası Tahkim Merkezi (Hong Kong International Arbitration Center) ve Singapur Milletlerarası Tahkim Merkezi (Singapore International Arbitration Center), bu sistemi öngören tahkim kurumları arasında yer alır. Bunlara ek olarak, İstanbul Tahkim Merkezi (ISTAC) de yine seri tahkim kurallarının uygulanmasını arzu etmeyen tarafların bu kuralları dışarda tutmaları gerektiğini öngörür. ISTAC, ayrı olarak Seri Tahkim Kuralları öngörmekte olup; bu kurallar, taraflar aksini kararlaştırmadıklarında, 300.000 Türk Lirası’na kadar olan uyuşmazlıklarda uygulanır[1]. Belirttiğimiz üzere, tarafların bu kuralların uygulanmayacağını kararlaştırmaları mümkündür.

Seri tahkim kurallarının uygulanması konusunda bir başka yaklaşım da bu kuralların kendilerine uygulanmasını tercih eden tarafların bu kurallara açık olarak atıf yapması şeklindedir. Örnek olarak, Alman Tahkim Kurumu (Deutsche Institution für Schiedsgerichtsbarkeit) Seri Tahkim Kuralları, bu kuralların ancak taraflarca tahkim şartında atıf yapılması veya dava dilekçesinin sunulmasından önce tarafların bu konuda anlaşması halinde uygulanacağını düzenler[2]. Yine, Stockholm Ticaret Odası Tahkim Kurumu (Arbitration Institute of the Stockholm Chamber of Commerce), ancak tarafların seri tahkim kurallarının kendilerine uygulanmasını kararlaştırmaları durumunda seri tahkim kurallarının uygulanabileceğini düzenler[3].

Öte yandan, Londra Milletlerarası Tahkim Odası (London Chamber of International Arbitration, “LCIA”) seri tahkim uygulaması konusunda ayrı bir düzenleme öngörmez. LCIA, resmi internet sitesinde, seri tahkim konusunda ayrı kuralların bulunmamasına rağmen, LCIA Tahkim Kuralları’nın seri bir yargılama yapılması amacına uyarlanabileceğini belirtir. Buna göre, tarafların aralarındaki anlaşmada seri tahkim konusunda bir düzenlemeye yer vermeyi tercih etmeleri durumunda, LCIA’in bu konuda örnek maddeleri taraflara sağlayacağının altı çizilir[4].

Tek Hakem Atanması

Tek hakem atanması, tahkimde seri yargılama ile ilgili tartışılan konulardan biri olarak karşımıza çıkar.

ICC Kuralları’nda, seri tahkimi düzenleyen Ek VI’nın 2(1) numaralı maddesi uyarınca, taraflar arasındaki tahkim şartında bunun aksine bir düzenleme yer alsa bile, Milletlerarası Tahkim Divanı (“Divan”) tarafından tek hakem atanması mümkündür[5]. Bu düzenlemeye göre, ilgili hükmün taraf iradelerinden üstün tutulması mümkün olup tarafların, uyuşmazlığın birden fazla hakemden oluşan bir hakem heyetince çözülmesi konusunda anlaşmalarına rağmen, tek hakem tarafından yürütülen bir tahkim yargılamasıyla karşı karşıya kalmaları mümkündür. ICC’nin tahkim sürecinin yürütülmesine ilişkin kılavuzunda[6] (“Kılavuz”) bu uygulama ile ilgili olarak, tarafların aralarındaki uyuşmazlığı ICC Tahkim Kuralları’na tabi kılmaları durumunda, uyuşmazlığın üç hakemden oluşan bir hakem heyeti tarafından çözülmesi yönündeki taraf iradelerinin, seri usulün uygulanması halinde Divan’ın tek hakem atanması yönündeki takdir yetkisine tabi olduğu açıklaması yer alır[7].

Diğer tahkim kurumları, bu konu ile ilgili farklı düzenlemeler içerir. Örneğin, İsviçre Uluslararası Tahkim Kuralları, seri tahkimde otomatik olarak tek hakemin atanması yönünde bir düzenleme içermez ve seri tahkim kurallarının uygulanacak olması ve tarafların da birden fazla hakem konusunda anlaşmış olmaları durumunda Sekretarya’nın tarafları, uyuşmazlığın tek hakem tarafından çözülmesi konusunda anlaşmaya davet edeceğini düzenler[8].

Tahkimde taraf iradelerinin oldukça önemli olduğu dikkate alındığında, tek hakem atanmasının sorun yaratabileceği görülür. Tahkim, uyuşmazlıkların devlet mahkemeleri tarafından çözülmesinin istisnası olup, taraf iradelerine tabidir. Buna göre tarafların yargılama sürecini kendi iradeleri çerçevesinde şekillendirmeleri mümkündür. Tarafların bu konuda karar vermemiş olmalarına rağmen tek hakem atanması, tahkimin bir uyuşmazlık çözümü mekanizması olarak temel aldığı genel prensiplere aykırı olabilir.

Tarafların farklı şekilde anlaşmış olmalarına rağmen tek hakem atanması konusunda, Singapur Yüksek Mahkemesi’nin Singapur Milletlerarası Tahkim Merkezi nezdinde gerçekleştirilen seri tahkim yargılaması sonucunda verilen kararı incelenebilir[9]. Bu kararda taraflardan biri, tarafların daha önce üç hakem atanması konusunda anlaşmış olmalarına rağmen tek hakem atanmasının; tahkim yargılamasının tarafların anlaşmasına uygun olarak yürütülmemiş olmasının, hakem kararının iptali sebebi olduğunu iddia etti. Singapur mahkemesi ise, ilgili tahkim kurumunun başkanının, yine ilgili tahkim kuralları kapsamında tek hakem atamak konusunda sahip olduğu takdir yetkisinin altını çizdi. Bu bağlamda, hakem divanının takdir yetkisi, Singapur Yüksek Mahkemesi tarafından tanındı.

Son olarak, uygulamada tarafların nispeten düşük bedelli uyuşmazlıklarda, hakem sayısı konusunda özellikle hassas olmadığı ve tek hakem atanması yönünde bir uygulamaya gittiği görülür. Bu nedenle, seri tahkim yargılamasının uygulamayı yansıttığını söylemek mümkündür.

Seri Tahkim Yargılamasına İlişkin Özel Durumlar ve Hukuki Dinlenilme Hakkı

Seri tahkim kuralları, tahkim yargılamasının tek hakem tarafından yürütülmesinin yanı sıra, uyuşmazlıkların kısa sürede çözülmesi amacıyla farklı düzenlemeler de içerir. Ancak bu düzenlemeler, uyuşmazlıkların hızlı bir şekilde çözülmesi uğruna, tarafların hukuki dinlenilme hakkı gibi temel haklarını zedelememelidir.

Tahkim yargılamasında oldukça önemli bir belge olarak karşımıza çıkan görev belgesinin düzenlenmesi seri usulde zorunlu değildir. Ayrıca hakem, uygulanmasını uygun gördüğü usuli kurallar bakımından önemli bir takdir yetkisine sahiptir ve belge ibrazı taleplerinin, yazılı belgelerin ve tanık ifadelerinin sunulmasının sınırlandırılması mümkündür. Tüm bunlara ek olarak, duruşmaların video konferans yoluyla yapılması veya duruşma yapılmayarak kararın dosya üzerinden verilmesi de mümkündür. Bu düzenlemeler, kararın etkin bir şekilde verilmesini hedeflese de tarafların temel hakları ve taraf iradeleri arasında kurulması gereken denge kapsamında hareket edilmesi gerekir.

Son olarak, yargılamanın seri şekilde yapılması amacıyla kararın gerekçeli olması kuralından feragat edilmesi uygun olmaz. Kararın gerekçeli olması, tarafların hakem kararının altında yatan sebepleri anlamaları ve kararın iptal edilmesi veya tenfizine karşı çıkılması yönündeki haklarını kullanabilmeleri bakımından büyük önem taşır. Bu doğrultuda, kararın gerekçesinin nispeten daha kısa olması mümkündür ve kararda hiçbir gerekçeye yer verilmemesinin tercih edilmemesi gerekir. Buna örnek olarak, ICC nezdinde yürütülen tahkim yargılamaları bakımından Kılavuz’un, seri tahkim yargılaması sonucunda verilen kararların da gerekçeli olması gerektiğinin altını çizdiği görülür. Kararda yer alan hukuki açıklamaların veya olay örgüsüne ilişkin bazı kısımların, kararın anlaşılır olduğunun temin edilmesi kaydıyla kısa tutulması mümkünken, kararda gerekçeye hiç yer verilmemesi uygun olmaz.

Sonuç

Seri tahkim kuralları, uyuşmazlıkların daha etkin bir şekilde çözülmesi amacıyla, birçok kurumsal tahkim kuralları çerçevesinde uygulama alanı bulur. Seri tahkim kuralları, uyuşmazlıkların daha kısa sürede ve daha az masrafla çözülmesi amacıyla, diğer tahkim kurallarından ayrılan bazı özel düzenlemeler içerir. Ancak, bu özel düzenlemelerin öngörüldükleri amacın dışına çıkıp taraf iradeleri ile çelişkili olması, tahkimin bir alternatif uyuşmazlık çözümü mekanizması olarak amacına aykırıdır. Tarafların temel usuli haklarının da korunması önemlidir.

[1] İstanbul Tahkim Merkezi Seri Tahkim Kuralları. Kaynak: https://istac.org.tr/wp-content/uploads/2016/03/istac_tahkim_kurallari_v3_TR.pdf.

[2] DIS Seri Tahkim Ek Kuralları’nın 1.1. maddesi. Kaynak: http://www.disarb.org/de/16/regeln/dis-supplementary-rules-for-expedited-proceedings-08-srep-id4.

[3] SCC Seri Tahkim Kuralları konusunda detaylı bilgi için bkz. http://www.sccinstitute.com/dispute-resolution/expedited-arbitration/whats-the-procedure/.

[4] Bkz. http://www.lcia.org/frequently_asked_questions.aspx#Fast-Track linkinde yer alan Frequently Asked Questions (Sıkça Sorulan Sorular).

[5] Tahkim Kuralları Ek VI’nın 2(1) maddesi. Kaynak: https://iccwbo.org/dispute-resolution-services/arbitration/rules-of-arbitration/.

[6] Kılavuz’a https://cdn.iccwbo.org/content/uploads/sites/3/2017/03/icc-note-to-parties-and-arbitral-tribunals-on-the-conduct-of-arbitration.pdf linkinden ulaşılabilir.

[7] Kılavuz, §76.

[8] İsviçre Uluslararası Tahkim Kuralları m. 42(2)(c).

[9] Bu kararın incelemesi için Bkz. Gary Born – Jonathan W. Lim, AQZ v. ARA: Singapore High Court Upholds Award Made under SIAC Expedited Procedure. Kaynak: http://arbitrationblog.kluwerarbitration.com/2015/03/09/aqz-v-ara-singapore-high-court-upholds-award-made-under-siac-expedited-procedure/.