Ercüment Erdem Av. Duygu Öner

Türk Hukukunda Gemilerin İhtiyati Haczi

May 2018

Giriş

Deniz hukukunda cebri icraya ilişkin genel hükümler 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nda (“TTK”) düzenlenir. Bununla birlikte Türkiye, Cenevre’de düzenlenen 6 Mayıs 1993 tarihli Gemiler Üzerindeki İmtiyazlar ve İpotekler Hakkında Milletlerarası Sözleşme ile 12 Mart 1999 tarihli Gemilerin İhtiyati Haczine İlişkin Milletlerarası Sözleşme’yi onaylamış ve bu sözleşmeler 25 Mart 2017 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Sözleşmelerin henüz yürürlüğe girmediği TTK’nın hazırlık sürecinde, her iki Sözleşme hükümleri komisyon tarafından dikkate alınarak ilgili hükümler TTK’ya iktibas edilmiştir. Bu makale,  gemilerin ihtiyati haczine ilişkin olarak TTK’da yer alan esasları ve düzenlemeleri inceler.

İhtiyati Haciz ve Deniz Alacağı

Gemilere ilişkin, TTK’da öngörülen tek geçici hukuki himaye ihtiyati hacizdir. Gemilerin ihtiyati haczi ise yalnızca TTK m. 1352’de sınırlı olarak sayılan ve “deniz alacağı” olarak nitelendirilen alacaklar için mümkündür. Bir başka deyişle, bir gemi yalnızca TTK’da öngörülen deniz alacakları için ihtiyaten haczedilebilir.  Böylelikle, deniz alacağı niteliğinde bulunmayan bir alacağa ilişkin alacaklı, gemi malikine karşı 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nda (“İİK”) yer alan genel hükümlere uygun olarak gemi dışında herhangi bir malvarlığının ihtiyati haczi talebinde bulunabilir[1].

TTK m. 1352 uyarınca, deniz alacağı aşağıda sayılan hususların birinden veya birkaçından doğan istem anlamına gelir:

a) Geminin işletilmesinin sebep olduğu zıya veya hasar.
b) Geminin işletilmesi ile doğrudan ilgili olan karada veya suda meydana gelen can kaybı veya diğer bedensel zararlar.
c) Kurtarma faaliyeti veya her türlü kurtarma sözleşmesi, çevre zararı tehdidi oluşturan bir gemi veya gemideki eşya ile ilgili kurtarma faaliyeti için ödenecek özel tazminat.
d) Çevreye, kıyı şeridine veya bunlara ilişkin menfaatlere gemi ile verilen zarar ya da zarar verme tehdidi. Bu zararı önlemek, sınırlandırmak veya ortadan kaldırmak için alınan önlemler, bu zarar karşılığı ödenecek tazminat, çevrenin eski duruma getirilmesi için fiilen alınan veya alınacak olan makul önlemlerin giderleri, bu zarar ile bağlantılı olarak üçüncü kişilerin uğradığı veya uğrayabileceği kayıplar ve bu bentte belirtilenlere benzer nitelikteki zararlar, giderler veya kayıplar.
e) Geminin içinde bulunan veya bulunmuş olan şeyler de dahil olmak üzere batmış, enkaz haline gelmiş, karaya oturmuş veya terkedilmiş olan bir geminin yüzdürülmesi, kaldırılması, çıkartılması, yok edilmesi veya zararsız hale getirilmesi için yapılan giderler ve harcamalar ile terk edilmiş bir geminin korunması ve gemi adamlarının iaşesi ile ilgili giderler ve harcamalar.
f) Bir çarter parti düzenlenmiş olup olmadığına bakılmaksızın, geminin kullanılması veya kiralanması amacıyla yapılmış her türlü sözleşme.
g) Bir çarter parti düzenlenmiş olup olmadığına bakılmaksızın, gemide eşya veya yolcu taşınması amacıyla yapılmış her türlü sözleşme.
h) Gemide taşınan, bagaj dahil, eşyaya gelen veya bu eşyaya ilişkin zıya veya hasar.
i) Müşterek avarya.
j) Römorkaj.
k) Kılavuzluk.
l) Geminin işletilmesi, yönetimi, korunması veya bakımı için sağlanan eşya, malzeme, kumanya, yakıt, konteynerler dahil teçhizat ve bu amaçlarla verilen hizmetler.
m) Geminin yapımı, yeniden yapımı, onarımı, donatılması ya da geminin niteliğinde değişiklik yapılması.
n) Liman, kanal, dok, iskele ve rıhtım, diğer suyolları ile karantina için ödenecek resimlerle diğer paralar.
o) Ülkelerine getirilme giderlerini ve onlar adına ödenmesi gereken sosyal sigorta katılma paylarını da içererek, gemi adamlarına, gemide çalışmaları dolayısıyla ödenecek ücretlerle, onlara ödenmesi gereken diğer tutarlara ilişkin istemler.
p) Gemi için alınmış krediler dahil olmak üzere, geminin veya malikinin adına yapılmış harcamalar.
r) Geminin maliki tarafından veya onun hesabına ödenecek, karşılıklı sigorta aidatları da dahil sigorta primleri.
s) Geminin maliki tarafından veya onun hesabına gemiye ilişkin olarak ödenecek her türlü komisyon, brokaj veya  acente ücretleri.
t) Geminin mülkiyeti veya zilyetliğine ilişkin her türlü uyuşmazlık.
u) Geminin ortak malikleri arasında çıkan, geminin işletilmesine ya da gemiden sağlanan hasılata ilişkin her türlü uyuşmazlık.
v) Gemi rehni, gemi ipoteği veya gemi üzerinde aynı nitelikteki ayni bir yükümlülük.
y) Geminin satışına ilişkin bir sözleşmeden kaynaklanan her türlü uyuşmazlık.

Kural olarak, ihtiyati haciz kararı muaccel olan alacaklar için verilir. Alacaklı, ilk bakışta, alacağın miktarını ve bu alacağın TTK m. 1352 uyarınca deniz alacağı olduğunu ispatlamakla yükümlüdür. Bununla birlikte, İİK m. 257’ye uygun olarak, borçlunun taahhütlerinden kurtulmak amacıyla hileli işlemlerde bulunması veya kaçmaya hazırlanması veya kaçması gibi bir durum söz konusu ise, muaccel olmayan alacaklar bakımından da,  ihtiyati haciz kararı verilmesi mümkündür.

İhtiyati Hacze Uygulanacak Hukuk

Yetkiye ilişkin, TTK’da lex fori prensibi benimsenmiş olup, cebri icraya ilişkin tüm işlemler cebri icranın yapıldığı ülkenin hukukuna tabidir. Bu kapsamda, TTK m. 1350’de bir geminin ihtiyaten veya icraen haczinin, cebri icra yoluyla satışı ve bu satışın sonuçları ve cebri icraya ilişkin diğer bütün işlem ve tasarrufların, geminin bu işlem ve tasarrufların yapıldığı sırada bulunduğu ülkenin hukukuna tabi olduğu düzenlenir. Bu itibarla, Türk suları içinde bulunan bir gemiye ilişkin olarak, geminin Türk bayraklı veya yabancı bayraklı olduğuna bakılmaksızın,  ihtiyati haciz başvurusu ve cebri icraya ilişkin tüm işlemler bakımından Türk hukuku uygulama alanı bulur.

Teminat

TTK uyarınca, ihtiyati haciz başvurunda bulunan tarafın teminat göstermesi gerekir. Teminat miktarı 10,000 Özel Çekme Hakkı olarak belirlenmiştir. Söz konusu teminat nakit veya banka teminat mektubu olarak sağlanabilir. Teminat, ihtiyati haciz başvurusu için ön şart olup, yatırılmaması halinde mahkeme ihtiyati haciz başvurusunu incelemez. Borçlu taraf teminat miktarının arttırılmasını mahkemeden isteyebilir. Benzer şekilde, alacaklı da teminat miktarının azaltılması için başvuruda bulunabilir. Teminat gösterilmesi zorunluluğu bakımından TTK’da bir istisna öngörülmüş olup, buna göre gemi adamlarına gemide çalışmaları dolayısıyla ödenmesi gereken ücretler ve diğer alacaklar bakımından rehin alacaklısı hakkı sahipleri teminattan muaftır.

İhtiyati Haciz Kararının İcrası

İhtiyati haciz kararı verildiğinde, alacaklının icra dairesine başvurarak kararın icrasını talep etmesi gerekir. Söz konusu başvuru, ihtiyati haciz kararının verilmesinden itibaren 3 iş günü içinde yapılmalıdır. Aksi takdirde, ihtiyati haciz kararı hükümsüz kalır. İcra dairesi, başvuru üzerine ihtiyati haciz kararını derhal icra eder ve gemiyi seferden men ederek muhafaza altına alır.  Geminin seferden men edildiğine dair ihbar gemi kaptanı veya malik veya işletene veya bunlardan birinin temsilcisine tebliğ edilir. İcra müdürlüğü seferden men hususunu ayrıca geminin muhafaza altına alındığı yerde yetkili liman başkanlığı, gümrük müdürlüğü ve kıyı emniyeti genel müdürlüğüne bildirir.

[1] Atamer, Kerim, Transport Law in Turkey, originally published as a monograph as International Encyclopaedia of Laws / Transport Law,  Wolters Kluwer, 2013,  s.216