Ercüment Erdem Av. Duygu Öner

Türk Hukukunda Taşıma İşleri Komisyonculuğu Sözleşmesi

Eylül 2020

Giriş

Teknolojik gelişmelere paralel olarak üretim ve ticaret hayatının hızla gelişmesi, taşımacılık faaliyetine duyulan ihtiyacı kaçınılmaz olarak arttırmış ve bu alanda yeni aktörlerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Taşıma işleri komisyonculuğu, bu ihtiyaç çerçevesinde ortaya çıkan, taşıma işlerinin vazgeçilmez aktörlerden biridir. 

Ürünün ticari faaliyete konu olması, aynı zamanda yer değiştirmesini gerektirir. Bu halde, eşyanın fiilen yer değiştirmesinin yanı sıra, uygun koşullarda depo edilmesi, gümrüklenmesi, taşıma aracına yüklenmesi, istiflenmesi vb. gibi işlemlerin de yapılması gerekebilir. Satıma konu ürünün üreticisi/satıcısı genellikle söz konusu işlemlerin gerçekleştirilmesi konusunda bilgi ve tecrübeye sahip olmadığından, ürünün en kısa sürede ve en az maliyetle taşınması ve taşıma ile bağlantılı diğer işlemlerin gerçekleştirilebilmesi amacıyla, bu alanda uzmanlığı olan taraflara başvurur.  Uzmanlığına başvurulan bu kişi, genellikle taşımayı bizzat üstlenecek kişi değil, taşıma işini ve taşıma ile bağlantılı süreçleri organize eden taşıma işleri komisyoncusu olarak karşımıza çıkar.

Eşya Taşıtma Kavramı Çerçevesinde Komisyoncunun Yükümlülükleri

Taşıma işleri komisyonculuğuna ilişkin hükümler, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 917 ile 930 maddeleri arasında düzenlenir. TTK m. 917 uyarınca, taşıma işleri komisyonculuğu sözleşmesi ile komisyoncu, kararlaştırılan ücret karşılığında eşya taşıtmayı üstlenir. Sözleşmenin diğer tarafından yer alan ve TTK’da  “gönderen” olarak ifade edilen taraf ise, eşyanın taşıtılması için komisyoncuyu vekil tayin eden ve sözleşmede kararlaştırılan ücreti ödeme borcu altına giren kişi olarak tanımlanır.

Komisyonculuk sözleşmesi kapsamında komisyoncu eşyayı bizzat taşıtmayı değil, taşıtmayı taahhüt eder.  “Eşya taşıtma” ifadesinden anlaşılması gereken, taşıma işinin örgütlenmesidir. Bu kapsamda komisyoncu, taşıma araçlarını ve taşıma yolunu belirlemek, taşıma işini fiilen gerçekleştirecek taşıyıcıyı ve taşıyıcıları seçmek, eşyanın taşıtılması için gereken taşıma, ardiye ve taşıma işleri komisyonculuğu sözleşmelerini yapmak, taşıyıcıya ve taşıyıcılara gerekli bilgi ve talimatları vermek, gönderenin tazminat haklarını teminat altına almakla yükümlüdür.

Komisyoncunun yükümlülüklerinin kapsamına ayrıca, taşımaya ilişkin olarak kararlaştırılmış olan eşyanın sigortalanması, ambalajlanması, işaretlenmesi ve gümrüklenmesi gibi başkaca edimlerin yerine getirilmesi de girer. Komisyonculuk sözleşmesi kapsamında aksi öngörülmedikçe, komisyoncu, sadece bu edimlerin yerine getirilmesi için gereken sözleşmeleri yapmakla yükümlüdür.

TTK m. 918 uyarınca taşıma işleri komisyoncusu, gerekli sözleşmeleri kendisi adına yapar. Bu kapsamda, gönderen ile komisyoncu arasında dolaylı temsil ilişkisinin kurulduğu kabul edilir. Gönderen tarafından kendisine yetki verilmiş ise, ilgili sözleşmeleri gönderen adına yapar. Bu halde taşıma işleri komisyoncusu, göndereni doğrudan temsil edecektir. Eşya taşıtma borcu kapsamında komisyoncu ile komisyoncu tarafından seçilecek taşıyan arasında yapılacak olan taşıma sözleşmesinin kimin adına (komisyoncu veya gönderen) yapıldığı, taşıma sözleşmesi kapsamında taşıyana karşı kimin yükümlü sayılacağı açısından önem taşır.

Taşıma işleri komisyoncusu edimlerini yerine getirirken, gönderenin menfaatlerini gözetmekle ve onun talimatlarına uymakla yükümlüdür.

Taşıma İşinin Bizzat Üstlenilmesi

Taşıma işleri komisyoncusu, eşyanın taşınmasını bizzat üstlenebilir. Bu hakkını kullanırsa, taşımadan doğan haklar ve yükümlülükler yönünden taşıyan sayılır. Bu durumda, kendi faaliyeti için isteyeceği ücretin yanı sıra olağan taşıma ücretini de isteyebilir.

Benzer şekilde, ücret olarak taşıma giderlerini de içeren tek bedel kararlaştırılmışsa, taşıma işleri komisyoncusu, taşımaya ilişkin olarak, taşıyanın hak ve yükümlülüklerine sahip olur. Ücret, komisyonculuk bakımından ayrı olarak belirleneceği gibi taşıma ücretini de kapsayan götürü bir bedel olarak da kararlaştırılabilir.

Komisyoncunun Hapis Hakkı

TTK m. 923 uyarınca komisyoncu, taşıma işleri komisyonculuğu sözleşmesinden doğan bütün alacakları için eşya üzerinde hapis hakkına sahiptir. Hapis hakkı, belli koşulların varlığı hâlinde, alacaklıya nezdinde bulunan, borçluya ait bir malı iadeden kaçınma ve alacağını tahsil için paraya çevirme yetkisi veren ayni bir hak olarak tanımlanabilir.

Komisyonculuk Sözleşmesi Uyarınca Gönderenin Borçları

Taşıma işleri komisyonculuğu sözleşmesi uyarınca gönderenin temel borcu, sözleşmede kararlaştırılan ücreti ödemektir. Taşıma işleri komisyoncusu, masraf isteme hakkına da sahiptir. Masraf, taşıma işleri komisyoncusunun, taşıma işleri komisyonculuğu sözleşmesinde belirlenen taşıtma işi için yaptığı faaliyetler sonucunda ortaya çıkan; taşıma, ardiye ile eşyanın gümrüklenmesi, sigorta edilmesi gibi ek ücretleri kapsar[1]. Bunun yanı sıra, gönderen gerektiğinde eşyayı ambalajlamak ve işaretlemekle ve gerekli belgeleri sağlamakla, ayrıca taşıma işleri komisyoncusunun edimlerini yerine getirebilmesi için gerekli olan bilgileri ona vermekle yükümlüdür. Gönderenin, bir diğer yükümlülüğü, sözleşmenin ifası sebebiyle taşıma işleri komisyoncusunun uğramış olduğu zararları tazmin etmektir[2].

Komisyoncunun Sorumluluğu

Taşıma işleri komisyoncusu, zilyetliğinde bulunan eşyanın zıyaından ve hasarından gönderene karşı sorumludur. Komisyoncunun, bu zararlardan sorumlu tutulabilmesi için, zararı doğuran olayın da eşya, komisyoncunun zilyetliğindeyken gerçekleşmesi gerekir. Zarar daha sonra ortaya çıkmış olsa bile, zararı doğuran olay, eşya komisyoncunun zilyetliğinde iken meydana gelmişse, taşıma işleri komisyoncusu yine vaki zarardan sorumlu olur[3]. Eşyanın, taşıyıcının zilyetliğinde iken zıya veya hasara uğraması halinde, komisyoncunun sorumlu tutulmaması gerekir. Taşıma işleri komisyoncusu, zilyetliğinde bulunan malın zıyaından veya hasarından kaynaklanmayan bir zarardan sadece 918. madde uyarınca kendisine düşen bir yükümlülüğü ihlal etmesi hâlinde sorumludur. Tedbirli bir tacirin göstereceği özene rağmen zarar önlenemeyecek ise komisyoncu sorumluluktan kurtulur. Zararın oluşmasına, gönderenin bir davranışı veya eşyanın özel bir ayıbı da sebep olmuşsa, tazminat borcunun doğmasında ve kapsamının belirlenmesinde bu olguların ne ölçüde etkili olduğu dikkate alınır.

Sonuç

Taşıma işini ve taşıma ile bağlantılı süreçleri organize eden taşıma işleri komisyoncusu, gerek ulusal gerekse uluslararası taşımacılık alanında sıklıkla başvurulan bir ticari aktör olduğundan, komisyonculuk sözleşmesi ile tarafların hak ve yükümlülükleri TTK’da özel olarak düzenlenir. İlgili maddeler ile komisyoncunun hak ve sorumlulukları, taşıyıcıdan bağımsız olarak düzenlenmiş ve gönderen ile komisyoncu arasındaki ilişkiye uygulanması gereken kurallar böylelikle açıklığa kavuşturulmuştur.

[1] Akdeniz, Umut: Taşıma İşleri Komisyonculuğu Sözleşmesi, Adalet Yayınevi, Ankara 2013, 1. Baskı, s. 93.

[2] Akdeniz, s. 100.

[3] Akdeniz, s. 109.