Ercüment Erdem Av. Cansu Özsan

Türkiye’de Yeni Dönem: Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi - II

Eylül 2018

Bir önceki Hukuk Postası makalemizde, 6771 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (“Anayasa Değişikliği”) ve Anayasa Değişikliği ile getirilen yeni hükümet sistemi incelendi. Bu makalemizde ise, yeni sisteme uyumu amaçlayan mevzuat değişiklikleri, Cumhurbaşkanlığı kurumunun organizasyon yapısı ve bağlı kurumları ele alınacaktır.

09.07.2018 tarihinde gerçekleşen sistem değişikliği üzerine; sadece Temmuz ayında 29 Kanun Hükmünde Kararname (“KHK”) aracılığıyla 434 kanunda değişiklik yapıldı ve 17 kanun ilga edildi. 1 torba kanun aracılığıyla da 14 kanunda ve 1 KHK’da değişiklik yapıldı, 1 kanun ilga edildi. Bunlara ek olarak 14 Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi yayımlandı, 64 yönetmelikte değişiklik yapıldı, 7 yönetmelik yürürlükten kaldırıldı ve 38 yeni yönetmelik yürürlüğe girdi.

Bunun yanında, 20.09.2018 tarihine dek; 17 adet Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi, 184 adet Cumhurbaşkanı Kararı, 10 adet Cumhurbaşkanlığı Genelgesi yayımlandı. Genelleme yapmak gerekirse; Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri ile yeni sistemin organizasyonu belirlendi, Cumhurbaşkanı Kararları aracılığı ile ise yönetici atamaları yapıldı. Bu sürecin en kapsamlı düzenlemesi 703 sayılı KHK ve Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi oldu.

703 Sayılı KHK

703 sayılı KHK ile Başbakanlık merkez teşkilatına son verilir. Mevzuatta, Başbakanlığa yapılan atıflar Cumhurbaşkanlığı’na veya görev ve faaliyet alanlarına göre ilgili bakanlıklara ve kuruluşlara yapılmış sayılır. Kapatılan Başbakanlığın iş ve işlemleriyle ilgili olarak açılmış ve açılacak olan adli ve idari davalar, tahkim yargılaması ve icra işlemlerinde Cumhurbaşkanlığı, taraf sıfatını kazanır. Bu şekilde Cumhurbaşkanlığı’nın taraf olduğu davalar ile Cumhurbaşkanlığı’na karşı açılmış ve açılacak davalarda Cumhurbaşkanlığınca ilgili idare hukuk birimlerine temsil ve takip yetkisi verilebilir.

Bunun yanında, bazı bakanlıklar birleştirilir, bazı bakanlıkların ise isminde değişikliğe gidilir. Ekonomi alanında bakanlık sayısı altıdan üçe iner ve toplam 16 bakanlık sayısına ulaşılır. Bu kapsamda dikkat çeken değişiklikler, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın, Çalışma, Sosyal Hizmetler ve Aile Bakanlığı ismi altında; Gümrük ve Ticaret Bakanlığı ile Ekonomi Bakanlığı’nın, Ticaret Bakanlığı ismi altında; Dışişleri Bakanlığı ile Avrupa Birliği Bakanlığı’nın, Dışişleri Bakanlığı ismi altında; Başbakan Yardımcılığına bağlı Hazine Müsteşarlığı ile Maliye Bakanlığı’nın, Hazine ve Maliye Bakanlığı ismi altında birleştirilmesidir.

Bakanlar, kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli kullanılması ile hukuki ve mali konularda “Başbakan ve Türkiye Büyük Millet Meclisi”ne karşı sorumlu iken, Bakanların artık yalnızca “Cumhurbaşkanı”na karşı sorumlu olacağı da dikkat çeken bir diğer düzenlemedir.

Devlet Denetleme Kurulu Kanunu’nda değişikliğe gidilir; Genelkurmay Başkanının Görev ve Yetkilerine Ait Kanun ile Yüksek Askeri Şuranın Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun yürürlükten kaldırılır. Bu konular kanun yerine Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenecektir.

Rekabet Kurulu, Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu, Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurulu ve Kamu İhale Kurumu gibi üst düzey kamu kurumlarında göreve atanacak kişiler bakımından aranan; belli lisans programlarından mezun olma, belli kurumlarda çalışmış olma ve üyelik için önerilme gibi muhtelif koşullar kaldırılır.

Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri

Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında 1 Sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi

Yeni Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı, Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında 1 Sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile kurulur.

Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı; Cumhurbaşkanlığı, İdari İşler Başkanlığı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, Cumhurbaşkanlığı Politika Kurulları, Bakanlıklar, Cumhurbaşkanlığı Ofisleri, Bağlı Kurum ve Kuruluşlardan oluşur.

En yüksek devlet memuru olan İdari İşler Başkanı, Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanlığının en üst amiridir. İdari İşler Başkanlığı; Hukuk ve Mevzuat, Personel ve Prensipler, Güvenlik İşleri, Destek ve Mali Hizmetler Genel Müdürlüğünden oluşur.

Teşkilatın diğer üyeleri Cumhurbaşkanı yardımcılarıdır. Cumhurbaşkanı yardımcılarının görevleri, Kararname üzerinde sayılmaz; bu kişilerin, Cumhurbaşkanı tarafından verilen görevleri yapacakları belirtilir.

Cumhurbaşkanlığı Kurulları; Bilim, Teknoloji ve Yenilik Politikaları, Eğitim ve Öğretim Politikaları, Ekonomi Politikaları ve Dış Politikalar, Hukuk Politikaları, Kültür ve Sanat Politikaları, Sağlık ve Gıda Politikaları, Sosyal Politikalar, Yerel Yönetim Politikaları Kurullarıdır.

Cumhurbaşkanlığı’na bağlı kurum ve kuruluşlar aşağıdaki gibidir:

  • Devlet Arşivleri Başkanlığı
  • Devlet Denetleme Kurulu
  • Diyanet İşleri Başkanlığı
  • İletişim Başkanlığı
  • Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği
  • Milli İstihbarat Teşkilatı Başkanlığı
  • Milli Saraylar İdaresi Başkanlığı
  • Savunma Sanayi Başkanlığı
  • Strateji ve Bütçe Başkanlığı
  • Türkiye Varlık Fonu

Kararnamenin ilk halinde bu listede yer alan Genelkurmay Başkanlığı, 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Milli Savunma Bakanlığı’na bağlandı.

Kararname ile ayrıca, kendilerine verilen görevleri yerine getirmek üzere Cumhurbaşkanlığı’na bağlı, özel bütçeli, kamu tüzel kişiliğini haiz, idari ve mali özerkliğe sahip, Dijital Dönüşüm Ofisi, Finans Ofisi, İnsan Kaynakları Ofisi ve Yatırım Ofisi kuruldu.

Üst Kademe Kamu Yöneticileri ile Kamu Kurum ve Kuruluşlarında Atama Usullerine Dair 3 Sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi

3 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi üst düzey kadroları ikiye ayrılır. Kararnameye ekli I sayılı cetvelde belirtilen Diyanet, Milli İstihbarat Teşkilatı, Savunma Sanayi, Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanı, Bakan Yardımcısı, Vali gibi kadrolara Cumhurbaşkanı kararıyla atama yapılır. Fakat II sayılı cetvelde yer alan genel müdür yardımcıları, gelir idaresi daire başkanları, Kamu İktisadi Teşebbüsü yönetim kurulu üyeleri, defterdar, il emniyet müdürleri, il müftüleri, vali yardımcıları ve kaymakam gibi kadrolara ise ilgili Bakanlığın teklifi üzerine Cumhurbaşkanı onayıyla atama yapılır.

Cumhurbaşkanlığı Genelgeleri

20.09.2018 tarihi itibari ile Cumhurbaşkanı tarafından 10 adet genelge yayımlandı. Bu kapsamda, Bakanlıklara Bağlı, İlgili ve İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile İlgili 2018/1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi önemli bir düzenleme oldu.

Bu genelge kapsamında, Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu, Cumhurbaşkanlığı’na; Kişisel Verileri Koruma Kurumu, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, Adalet Bakanlığı’na; Türkiye Emlak Bankası A.Ş., Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na; Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu, Sermaye Piyasası Kurulu Başkanlığı, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası Anonim Şirketi, Türkiye Halk Bankası Anonim Şirketi, Türkiye Vakıflar Bankası Türk Anonim Ortaklığı, Türkiye Kalkınma Bankası A.Ş. Genel Müdürlüğü, Merkezi Finans ve İhale Birimi ise Hazine ve Maliye Bakanlığı’na bağlandı.

2018/3 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile Özelleştirme Yüksek Kurulu, Yüksek Planlama Kurulu, Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulunun önemli yetkileri Cumhurbaşkanı’na devredildi.

2018/7 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi uyarınca; mesleğe özel sınava tabi tutularak alınacak personel için sınav açmadan önce dahi, Cumhurbaşkanlığı’ndan izin alınması gerekir.

Sonuç

Yeni sistemin genel hatlarını belirleyen mevzuat hızlı bir biçimde yürürlüğe girse de yeni sistemin oluşumunu tamamladığını söylemek henüz mümkün değildir.