Çipli Kartuş Uygulamasına Ceza Yok!

Şubat 2012

Rekabet Kurulu (“Kurul”), 17.11.2011 tarih ve 11-57/1470-527 sayılı kararında[1], Xerox marka yazıcılarda kullanılmak üzere üretilen Xerox marka çipli kartuş uygulamasının, Xerox marka yazıcı sahiplerinin diğer kartuş üreticilerinden de kartuş almalarını engellemediği için,4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un (“Rekabet Kanunu”) 6. maddesinde yer alan hâkim durumun kötüye kullanılması halini teşkil etmediğine karar verdi.

Rekabet İhlali İddiası

Önaraştırma kapsamında, Xerox marka yazıcılar için satılan Xerox marka kartuşlardaki çip uygulamasının diğer kartuş üreticilerinin Xerox marka yazıcı için kartuş üretmelerini engellediği ileri sürüldü.

Çipli Kartuş Uygulaması

Kurul, gerçekleştirdiği inceleme sonucunda, Xerox Büro Araçları Ticaret ve Servis A.Ş.’den (“Xerox”), çipli Xerox marka kartuşlar hakkında aşağıdaki bilgilere edindi:

  • Xerox’un halen pazarda satılan 50’nin üzerinde Xerox marka yazıcı modelinin toner kartuşlarında çip bulunur.
  • Xerox marka yazıcıların kartuşlarında bulunan çip (i) o kartuşun ilgili yazıcıya ait olup olmadığının tespitini, (ii) kartuş ömrünün yazıcı tarafından takibini ve kullanıcının buna göre uyarılmasını ve (iii) uzaktan yönetilebilen yazıcılarda kartuş seviyelerinin rapor edilmesi gibi farklı amaçlarla kullanılmasını sağlar.
  • Pazarda bulunan birçok rakip firmanın[2] da kartuşlarında çip bulunur.
  • Çipli kartuşun teknik olarak tekrar kullanılması mümkündür. Nitekim boşalan kartuş, çipin resetlenmesi veya yenilenmesiyle yeniden doldurulabilir.
  • Yazıcıdaki çipli kartuşun bitmesi halinde, farklı opsiyonlar vardır: (i) biten kartuş yerine orijinal kartuş satın alınabilir, (ii) pazarda çeşitli yazıcı modellerine uyduğu belirtilen uyumlu tip kartuş satın alınabilir, (iii) mevcut kartuş, çipin resetlenmesi veya yenilenmesi yoluyla yeniden doldurulabilir.
  • Orijinal kartuş kullanımı yüksek kalite ve baskı performansı sağlar. Oysa bitmiş kartuşun tekrar doldurulması gibi opsiyonel yollara başvurulması, her ne kadar mali olarak daha uygun olsa da, çıktı kalitesinin düşük olması veya cihazın zarar görmesi gibi riskleri de beraberinde getirebilir.

Hâkim Durumun Kötüye Kullanılması Hali

Kurul, iddia konusu davranışın tek taraflı olarak gerçekleştirilmesi nedeniyle, ancak hâkim durumun kötüye kullanılması olarak değerlendirilebileceğini belirtti. Zira Rekabet Kanunu’nun 4. maddesi, teşebbüsler arası anlaşma, uyumlu eylem veya teşebbüs birliği eylem ve kararlarına ilişkin olduğu için en az iki teşebbüsün varlığını gerektirir.

Kurul, söz konusu bu iddianın Rekabet Kanunu’nun 6. maddesi uyarınca bir rekabet ihlali oluşturup oluşturmadığını değerlendirebilmek için, önce ilgili pazarı saptadı, sonra da Xerox’un hâkim durumda olup olmadığını inceledi.

İlgili Pazarın Saptanması

İlgili Ürün Pazarı.

Kurul, yazıcı gibi ürünlerin içerisinde yer aldığı pazarların, zamanla tamamlayıcı ürün ve hizmetlere gerek duymaları sebebiyle, “birincil” veya “öncül” pazarlar olarak; yedek parça, sarf malzemesi, tamir, bakım-onarım hizmetleri gibi birincil ürünle birlikte kullanılan ve birincil ürünün satın alınmasından belli bir süre sonra gerek duyulan ürün ve hizmetlerin bulunduğu pazarlar ise “ikincil” veya “ardıl” pazarlar olarak tanımlanabileceğini belirtir. Kurul, ardıl pazarların bulunduğu hallerde, pazarın üç farklı şekilde tanımlanabileceğini vurgular:

  • Birincil ve ikincil ürünlerin birlikte yer aldığı sistem pazarı;
  • Birincil pazarda yer alan tüm markalara ait yedek parça, sarf malzemesi veya servisin yer aldığı bütüncül ardıl pazar;
  • Herhangi bir markaya ait yedek parça, sarf malzemesi veya teknik servis, bakım-onarım hizmetinin yer aldığı marka-spesifik ardıl pazarı.

Ancak Kurul, tüm bu saptamaları yaptıktan sonra, söz konusu iddia ile ilgili olarak kesin bir pazar tanımına gitmeyerek ilgili ürün pazarının, en dar haliyle, Xerox markalı yazıcılarda kullanılan sarf malzemesi (veya kartuş / toner) pazarı olduğunu varsayar.

İlgili Coğrafi Pazar.

Kurul, kararda, ilgili coğrafi pazara ilişkin herhangi bir açıklama yapmaz.

Hâkim Durum Değerlendirmesi

Kurul, ilgili pazarı kesin bir şekilde tespit saptamamasına rağmen, Xerox’un hâkim durumda olup olmadığını belirleyebilmek için, Xerox’un özellikle ardıl pazardaki konumunu inceler.

Ardıl (Toner / Kartuş) Pazarı.

Kurul, Xerox’un ardıl pazardaki konumunu değerlendirirken, Avrupa Komisyonu’nun (“Komisyon”) 25. Rekabet Politikası Raporu’nu[3] (“Komisyon Raporu”) da dikkate alır ve hâkim durum değerlendirmesini – öncül piyasadaki ürünün fiyatı ve ömrü, ardıl piyasalardaki fiyatlarda şeffaflık, bu piyasalardaki ürün fiyatlarının ana ürünün fiyatına oranı ve bütün bu bilgileri elde etme sürecinde katlanılan maliyetlerin yüksekliği – kriterlerine uyun olarak yapar[4].

Kurul, yaptığı inceleme sonucunda, Xerox marka yazıcı ile kartuş arasındaki düşük fiyat farkı ile toplam toner maliyetinin yazıcı maliyetine oranla yüksek olduğu sonucuna varır. Kurul ayrıca, kartuş fiyatlarına ilişkin bilgilerin ulaşılabilir olduğunu, yazıcılar arası geçiş maliyetlerinin yüksek olmadığını ve bu nedenle yazıcı değiştirmenin mümkün olduğunu da saptar.

Kurul, sonuç olarak, yukarıdaki tespitlerinin, ardıl pazarda, öncül pazardan bağımsız bir şekilde Xerox’un fiyatları arttıramayacağının ve dolayısıyla, söz konusu pazarda hâkim durumda olamayacağının birer göstergesi olduğunu belirtir.

Öncül (Yazıcı) Pazarı.

Kurul, Xerox’un hâkim durumda olup olmadığını tespit edebilmek amacıyla, öncül pazardaki pazar paylarını inceler ve ilgili pazarda, Xerox’un pazar gücünden daha fazla pazar gücüne sahip 3-4 teşebbüs bulunduğunu tespit etmiştir[5].

Karar

Kurul, hem birincil ürün olan yazıcı pazarını, hem de ardıl pazar olan Xerox markalı yazıcılarda kullanılan kartuş / toner pazarını incelemiştir.

Yaptığı inceleme sonucunda, Kurul, söz konusu çip uygulamasına rağmen, kartuş dolumu ve / veya eşdeğer toner kullanımı yoluyla, yazıcılarda kullanılabilen kartuşların Xerox dışındaki kaynaklardan sağlanabildiğini ve bu şekilde faaliyet gösteren çok sayıda firma olduğunu belirtir.

Sonuç olarak, Kurul, Xerox markalı yazıcılarda kullanılan sarf malzemeleri (veya kartuş / toner) pazarında, Xerox’un hâkim durumda olmadığına, bu nedenle de, Xerox’a karşı soruşturma açılmasını gerek olmadığını karar verir.

Değerlendirme

Kurul kararından, Kurul’un aslında Xerox’un ardıl pazarda hâkim durumda olup olmadığını araştırdığı anlaşılır. Zira 15.08.2008 tarih ve 08-33/417-143 sayılı kararında, Kurul, öncül (yazıcı) pazarında, Xerox’un hâkim durumda olmadığını zaten belirledi. Başka bir deyişle, incelediğimiz bu kararda, Kurul, Xerox’un öncül pazarda hâkim durumda olmamasına rağmen, ardıl pazarda hâkim durumda olup olmadığını araştırır. Kurul kararına ilişkin şu değerlendirmeler yapılabilir:

  • Kurul’un önaraştırma sırasında elde ettiği bilgilerin tümü ardıl pazara ilişkindir;
  • Xerox’un bulunduğu ilgili pazar belirlenmemiştir. Oysa normalde, hâkim durum değerlendirmesi yapılabilmesi için, öncelikle ilgili pazarın saptanması gerekir. Zira tespit edilen pazara göre bir teşebbüsün hâkim durum olup olmaması değişebilecektir;
  • Hâkim durum değerlendirmesinde önce Xerox’un ardıl pazardaki konumunu incelenir ve Komisyon Raporu’nda yer alan kriterlere atıfta bulunulur. Öncül pazar incelemesinde ise, herhangi bir hâkim durum değerlendirmesi yapılmadan, sadece Xerox’un pazar gücünden daha fazla pazar gücüne sahip 3-4 teşebbüs bulunduğunu vurgulanır.

Kurul, bu kararıyla, Rekabet Kanunu’nda yer alan “hâkim durum” anlayışına farklı bir boyut kazandırdı. Şöyle ki, yaygın olarak bilinen, bir teşebbüsün öncül pazarda hâkim durumda olmasıdır. Zira öncül pazarda hâkim durumda bulunan bir teşebbüs o pazardaki ekonomik parametreleri kolayca belirleyebilir. Oysa söz konusu bu karar, bambaşka bir bakış açısı getirir ve öncül pazarda hâkim durumda olmayan bir teşebbüsün ardıl pazarda hâkim durumda olabileceğini ortaya koyar.

Bu durum 1995 yılında, Pelikan / Kyocera[6] kararı çerçevesinde, Avrupa Birliği’nde de değerlendirildi. Komisyon, her ne kadar Kyocera’nın ardıl pazarda hâkim durumda olmadığına karar vererek şikâyeti reddettiyse de, öncül pazarda hâkim durumda bulunmayan bir teşebbüsün ardıl pazarda hâkim durumda bulunabileceğini belirledi ve bu değerlendirme kapsamında dikkate alınması gerekli kriterleri de saptadı.

Karardan da anlaşıldığı üzere, ilgili pazardaki rekabetin tam olarak korunabilmesi için, hâkim durum incelemesinin iki aşamalı olarak gerçekleşmesi gerekir. Öncelikle, teşebbüsün öncül pazarda, sonra da ardıl pazarda hâkim durumda bulunup bulunmadığı incelenmelidir. Sadece öncül pazarın dikkate alınması ve hâkim durumun değerlendirmesinin bu pazar kapsamında gerçekleştirilmesi, eksik bir incelemeye neden olabilir ve rekabeti bozucu sonuçlar doğurabilir.
Ancak, belirtmek gerekir ki, kararda yer alan açıklamalar çok yetersiz ve konunun tam olarak anlaşılmasını sağlamamaktadır. Oysa böylesine önemli bir kararın Kurul tarafından ayrıntılı bir şekilde açıklanması uygun olurdu.


[1] Karara ulaşmak için bkz. http://www.rekabet.gov.tr/dosyalar/kararlar/karar4468.pdf
[2] Xerox gibi çip uygulaması olan firmalardan bazıları şunlardır: HP, Samsung, OKI, Epson, Lexmark, Philips, Sagem, Utax, Sharp, Develop ve Olivetti.
[3] Komisyon Raporu’na ulaşmak için bkz. http://ec.europa.eu/competition/publications/annual_report/1995/fr.pdf
[4] Bkz. Komisyon Raporu, § 85 – 86. Bu kriterler ayrıca Kurul’un Xerox yazıcıları hakkında vermiş olduğu 15.08.2008 tarih ve 08-33/417-143 sayılı kararında da yer almaktadır. Karara ulaşmak için bkz. http://www.rekabet.gov.tr/dosyalar/kararlar/karar2433.pdf
[5] Kurul, Xerox’un öncül (yazıcı) pazarında hâkim durumda olmadığını zaten 15.08.2008 tarih ve 08-33/417-143 sayılı kararında tespit etmiştir. Ayrıntılı bilgi için bkz. dn. 4.
[6] Bkz. Komisyon Raporu, § 85 – 86. Komisyon, Info-Lab/Ricoh, Hugin Kassaregister AB ve Hugin Case Register Ltd, Hilti AG ve Tetre Pak International AG kararlarında da bu konuya değinmiştir. Ayrıntılı bilgi için bkz. Van Beal, Ivo / Van Bael & Bellis, Competition Law of the European Community, Lahey 2005, s. 149, dn.526, http://books.google.com.tr/books?id=Xzo8eA_MenEC&printsec=frontcover&dq=Van+Bael+%26+Bellis&hl=tr&sa=X&ei=b0tLT4HfDIry8QPa78XbCw&redir_esc=y#v=onepage&q=Pelikan&f=false