Elektrik Piyasası’nda Yeni Kanun

6446 sayılı yeni Elektrik Piyasası Kanunu (“Yeni EPK”), 14 Mart 2013 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde kabul edildi ve 30 Mart 2013 tarihli ve 28603 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Şaşırtıcı bir gelişme olarak, Yeni EPK’nın yürürlüğe girmesi ile 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu[1] yürürlükten kaldırılmadı ve fakat ismi “Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu’nun Teşkilat ve Görevleri hakkında Kanun” (uygun olduğu kapsamda “Eski Kanun” veya “EPDK Kanunu”) olarak değiştirilerek, kısmi değişikliklere uğradı. Bu doğrultuda Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu’nun (“EPDK”) organizasyon ve görevlerine ilişkin maddeler Yeni EPK çerçevesinde değil, değiştirilen EPDK Kanunu çerçevesinde düzenlendi. Yeni EPK uyarınca, EPDK Kanunu’nun yürürlükten kaldırılan hükümlerine yapılan atıflar, Yeni EPK’nın ilgili hükümlerine yapılmış sayılır.

Yeni EPK önemli bazı değişiklikler içeriyor. Bu makale kapsamında bu değişikliklere değineceğiz.

Faaliyetler ve Lisanslar

Yeni EPK kapsamında, lisanslar ve bunlara uygulanacak kurallar, faaliyet türleri temel alınarak düzenlenir. Diğer bir deyişle, Yeni EPK lisans türlerini değil faaliyet türlerini esas alır. Lisans almak suretiyle yürütülebilecek elektrik piyasası faaliyetleri; Yeni EPK’nın 4’üncü maddesinde üretim, iletim, dağıtım, toptan satış, perakende satış, piyasa işletim, ithalat ve ihracat faaliyetleri olarak sayılır. Eski Kanun’dan farklı olarak perakende satış hizmeti ve ticaret olarak belirtilen faaliyetlere Yeni EPK’da değinilmezken, faaliyetler arasına, piyasa işletim faaliyeti eklenir.

Yeni EPK, lisans ile yürütülecek faaliyetlerin yanı sıra, 14’üncü maddesi çerçevesinde lisanssız yürütülebilecek faaliyetleri de düzenler. Bu çerçevede, Eski Kanun kapsamında yenilenebilir enerji kaynakları bakımından azami 500 kW kurulu güç olarak belirlenen lisanssız faaliyet sınırı, azami 1 mW kurulu güç olarak artırılır. Ayrıca Bakanlar Kurulu’na, lisanssız faaliyet yapabilecek yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim tesislerinin kurulu güç üst sınırını beş katına kadar artırma yetkisi verilir.

EPDK tarafından yayımlanan taslak kanun çerçevesinde, lisans sahibi şirketlerin EPDK’dan onay almaya gerek kalmaksızın tesislerin mülkiyetinin veya kullanım hakkının değişmesi sonucunu doğuran hisse devri, kontrol değişikliği ve benzeri iş ve işlemleri yalnızca bir bildirim ile gerçekleştirilmesi tasarlanmıştı. Ancak, Yeni EPK ile bu değişiklik onaylanmadı ve Eski Kanun’daki düzenlemeye benzer şekilde, bu işlemleri yeniden EPDK onayına tabii tutuldu.

EPİAŞ ve Piyasa İşletim Faaliyeti

Yeni EPK ile düzenlenen piyasa işletim faaliyeti, organize toptan elektrik piyasalarının işletilmesi ve bu piyasalarda mali uzlaştırma faaliyetleri olarak tanımlanır.

Bilindiği gibi, elektrik piyasası işletim faaliyeti, halen Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (“TEIAŞ”) bünyesindeki Piyasa Mali Uzlaştırma Merkezi (“PMUM”) tarafından yürütülür. Yeni EPK ile Enerji Piyasaları İşletme Anonim Şirketi (“EPİAŞ”) unvanlı yeni bir şirket kurulması ve piyasa işletim faaliyetleri ile organize toptan elektrik piyasalarının mali uzlaştırma faaliyetlerinin bu şirkete bırakılarak, PMUM’un tüm kadro ve ekipmanı ile bu şirkete devredilmesi öngörülür. Yeni EPK, altı ay içinde EPİAŞ’ın kurularak faaliyete geçmesi ve ilgili yönetmeliklerin çıkartılmasını düzenler.

Üretim Faaliyetleri için Önlisans Düzenlemesi

Yeni EPK’un 6’ıncı maddesi uyarınca, üretim faaliyetleri bakımından, önlisans gereklidir. Elektrik üretim faaliyetinde bulunmak için başvuran tüzel kişilere, üretim tesisi yatırımına başlaması için gerekli izin, onay, ruhsat gibi belgeleri alabilmesi ve üretim tesisinin kurulacağı sahanın mülkiyet ve kullanım haklarını edinebilmesi amacıyla EPDK) tarafından belirli bir süre için ön lisans verilir. Önlisans süresi, mücbir sebep hallerinin gerçekleşmesi dışında yirmi dört ayı aşamaz. Ancak EPDK kaynak türüne ve kurulu güce bağlı olarak bu süreyi yarısı oranında artırabilir.

Yeni EPK uyarınca, önlisans süresinde; belirtilen belgeleri alamayan, sahanın mülkiyet veya kullanım hakkını elde ettiğini belgeleyemeyen veya sair yükümlülükleri yerine getirmeyen tüzel kişilere üretim lisansı verilmez. Ayrıca, üretim lisansı alınıncaya dek, veraset dışında, önlisans sahibi tüzel kişinin ortaklık yapısında doğrudan veya dolaylı olarak değişiklik olması, hisselerinin devri sonucunu doğuracak iş ve işlemler yapılması veya belirlenen sair yükümlülüklerin yerine getirilmemesi durumunda önlisans iptal edilir. Ayrıca sürenin dolması ve önlisans sahibi tüzel kişinin talebi veya iflası hallerinde de önlisans kendiliğinden hükümsüz hale gelir. Bu hallerde, önlisansın kendiliğinden hükümsüz kalması bakımından, hükümsüz kalma anı ile ilgili Yeni EPK’da bir açıklık yoktur.

Dağıtım Lisansı Sahibi Tüzel Kişiler ve Diğer Piyasa Faaliyetleri

Yeni EPK’un 9’uncu maddesi uyarınca, dağıtım şirketleri ancak lisansta belirtilen bölgede çalışabilir. Bu şirketler, dağıtım faaliyetleri dışında başka bir faaliyetle uğraşamaz ve piyasada faaliyet gösteren başka bir tüzel kişiyle doğrudan ortak olamaz. Diğer taraftan, Eski Kanun kapsamında üretim şirketlerinin dağıtım şirketlerine kontrol oluşturacak şekilde ortak olması engellenmişken, Yeni EPK ile piyasa faaliyeti gösteren tüm tüzel kişilerin dağıtım şirketlerine doğrudan ortak olmaları tamamen engellenir. Bu hükmün mefhum-u muhalifinden çıkan sonuç, dolaylı ortaklığın yasaklanmamış olmasıdır.

Tedarik Lisansı ve Tedarik Şirketleri

EPDK Kanunu kapsamında “toptan satış lisansı” ve “perakende satış lisansı” olarak ayrı ayrı lisans gerektiren toptan ve perakende satış faaliyetlerinin Yeni EPK kapsamında tek bir lisans türü olan “tedarik lisansı” altında yürütülmesi öngörülür. Yeni EPK’un 10’uncu maddesi uyarınca, tedarik şirketleri her hangi bir bölge sınırlaması olmaksızın toptan ve/veya perakende satış faaliyetlerinde bulunabilir. Bunun yanı sıra, tedarik şirketleri enterkoneksiyon şartı oluşmuş ülkelerden ithalat veya bu ülkelere ihracat da yapabilir.

Otoprodüktör Lisanslarının Üretim Lisansına Dönüştürülmesi

“Otoprodüktör” ve “otoprodüktör grubu” lisansları Yeni EPK’da açıkça düzenlenmez. Bunun yerine, Yeni EPK’un geçici 7’inci maddesi ile otoprodüktör lisansı sahibi tüzel kişilere, mevcut lisanslarındaki hakları korunarak kanunun yayımı tarihinden itibaren altı ay içinde resen ve lisans alma bedeli alınmaksızın üretim lisansı verileceği ve EPDK’ya otoprodüktör lisansı için yapılmış tüm başvuruların üretim lisansı başvurusu olarak değerlendirileceği belirtilir.

Toplam Piyasa Payına İlişkin Düzenlemeler

Eski Kanun, piyasada faaliyet gösteren şirketler için toplam piyasa payı veya toplam satış gibi sınırlamalar öngörmekteydi. Bu sınırlamalar, toptan satış şirketleri için, bir önceki yıl ülkede yapılan toptan satışların %10’u, üretim şirketleri için ülkede bir önceki yıl hesaplanan toplam elektrik enerjisi kurulu gücünün %20’sini aşmayacak şekilde belirlenmişti.

Yeni EPK da bu yönde sınırlamalar getirir. Buna göre;

  • herhangi bir gerçek kişinin ya da özel sektör tüzel kişisinin kontrol ettiği üretim şirketleri aracılığıyla sahip olacağı toplam elektrik enerjisi kurulu gücü, bir önceki yıla ait Türkiye toplam elektrik enerjisi kurulu gücünün %20’sini (m.7/f.5),
  • tedarik şirketlerinin satın alacağı elektrik enerjisi miktarı, bir önceki yıl ülke içerisinde tüketilen elektrik enerjisi miktarının %20’sini (m.10/f.6) ve
  • tedarik şirketlerinin toptan ve perakende satışını yaptığı elektrik enerjisi miktarı, ülkede bir önceki yılda tüketilen toplam elektrik enerjisi miktarının %20’sini (m.10/f.6)
    geçemez.

Yaptırımlar ile ilgili Değişiklikler

Yeni EPK’un 16’ıncı maddesi ile kanun veya sair mevzuatla düzenlenen yükümlülük ve faaliyetlerin gereği gibi yerine getirilmemesine ilişkin parasal yaptırımlar artırılır.

Eski Kanun uygulamasından farklı olarak, Yeni EPK’nın 16’ıncı maddesinin 3’üncü ve 4’üncü fıkrasında dağıtım veya tedarik şirketlerinin faaliyetlerini mevzuata uygun şekilde yerine getirmemeleri, hizmetlerini aksatmaları veya kalitesini kabul edilmeyecek ölçüde düşürmeleri, acze düşmeleri veya acze düşeceklerinin anlaşılması halinde, EPDK tarafından yönetim kurulu üyelerinin bir kısmına veya tamamına görevden el çektirilerek yerlerine EPDK tarafından atama yapılabileceği düzenlenir. Bu durumda, EPDK tarafından dağıtım ve tedarik şirketlerinin yönetim kurullarına atanan üyeler aleyhine görevlerinin ifası sebebiyle açılan davalar, atamayı yapan ilgili merci olan EPDK aleyhine açılmış sayılır ve zarar tazminine hükmedilmesi halinde, tazminat, rücu imkânı olacak şekilde, EPDK tarafından karşılanır.

Çevresel Yükümlülüklere ilişkin İstisnai Düzenleme

Yeni EPK’un geçici 8’inci maddesi kapsamında, EÜAŞ veya bağlı ortaklık, iştirak, işletme ve varlıklarına veya özelleştirme mevzuatı kapsamında özelleştirilen kamu üretim şirketlerine çevre mevzuatına uyum ve gerekli izinlerin tamamlanması amacıyla 2018 yılının sonuna kadar süre tanınır. Bu doğrultuda, gerek bu süre zarfında ve gerek önceki dönemlere ilişkin olarak, bu gerekçeyle, ilgili şirketlerin elektrik üretim faaliyetinin durdurulamayacağı ve bunlara yaptırım uygulanmayacağı belirtilir. Bu istisnai düzenleme özelleştirilecek üretim şirketleri bakımından oldukça önemlidir.

Geçici Hükümler ve Uzatılan Bazı Süreler

Yeni EPK ile Eski Kanun’da belirtilen bazı süreler uzatılır. Bunlardan bazılar aşağıdaki gibidir:

  • 2012 yılı sonuna kadar görevli dağıtım ve tedarik şirketlerine uygulanacağı belirtilen fiyat eşitleme mekanizması, Geçici 1’inci madde ile 2015 yılı sonuna kadar geçerli olur ve bu tarihe kadar ulusal tarife uygulanır;
  • 2010 yılı sonuna kadar uygulanacağı belirtilen özelleştirme kapsamındaki üretim ve dağıtım şirketlerinin birleşme, bölünme ve hisse devri işlemleri kurumlar vergisi ve KDV istisnaları 2023 yılı sonuna kadar geçerlidir;
  • Üretim tesislerinin yatırım dönemi süresince ve işletmeye giriş tarihinden itibaren beş yıl süre ile uygulanan sistem kullanım bedelinde %50 indirim ve damga vergisi ve harç istisnaları 2015 yılı sonuna kadar uzatılır.

Yukarıdakilerden bağımsız olarak, Yeni EPK’nın geçici 12’inci maddesi uyarınca, mevcut sözleşmeler[2] kapsamındaki üretim tesisleri ile projelere, mevcut sözleşmelerindeki hak ve yükümlülüklerle ve sözleşme süresi ile sınırlı olmak kaydıyla, Yeni EPK’nın yürürlük tarihinden itibaren bir yıl içerisinde ilgili mevzuat kapsamında resen lisans verilir.

Ayrıca yine, geçici 14’üncü maddenin 1’inci fıkrası gereği, kanundan önce geçerli bir üretim lisansına dayalı olarak inşaatına başlamış ancak lisansı iptal edilmiş veya durdurulmuş olan lisans sahiplerine; Bakanlıkça, bir yıl içinde Kuruma başvurulması hâlinde Kurum tarafından lisans verileceği düzenlenir. Bunun için üretim tesisi yatırımının geri dönülemez bir noktaya geldiğinin saptanması ve kamu yararı görülmesi gereklidir. Ancak bu düzenleme hidroelektrik üretim tesislerine uygulanmaz.

Sonuç

Yeni EPK mevcut elektrik piyasası sistemine önemli bazı değişiklikler getirir. Bunlar lisans türlerindeki değişiklikleri, hükümlerin faaliyet türleri üzerinden düzenlenmesini, belli bazı lisans türleri için özel düzenlemeler yapılmasını (ör: dağıtım, tedarik ve üretim lisansları), önlisans mekanizmasının getirilmesini ve bazı sürelerin uzatılması ve benzeri teşvikleri içerir. Ayrıca yeni kanun piyasa işletim faaliyeti ile yetkilendirilecek bağımsız bir özel şirket olarak EPİAŞ’ın kurulmasını da düzenler.

Yeni EPK’nın hazırlanmasındaki temel neden, Eski Kanun’un mevcut haliyle piyasa aktörlerinin ve düzenleyici kurumların 2001 yılından beri kat ettiği bazı fiili gelişmeleri izleyememesidir. Temel amaç kanunun piyasa aktörlerine geleceğe yönelik olarak yol göstermesi ve ikincil mevzuata dayanak oluşturmasıdır. Avrupa Birliği mevzuatına uyum ve arz güvenliği sağlayan ve yatırımcıların ilgisini çeken yeni bir piyasa oluşturulması da Yeni EPK açısından diğer gerekçelerdir.

Yeni EPK’un, kanun sistematiği bakımından piyasa faaliyetleri esas alınarak tasarlandığı anlaşılır. Bu açıdan, Eski Kanun ile karşılaştırıldığında, Yeni EPK’nın daha derli toplu bir içeriğe sahip olduğu söylenebilir. Ancak Eski Kanun, EPDK Kanunu’na dönüştürülürken, madde düzeninin dikkate alınmamış olması kanunlaştırma tekniği açısından yerinde olmamıştır.


[1] RG. 3 Mart 2002, S. 24335 Mükerrer.
[2] Mevcut sözleşmeler, Eski Kanun’un yürürlüğe girdiği tarihten önce, 4/12/1984 tarihli ve 3096 sayılı Kanun, 8/6/1994 tarihli ve 3996 sayılı Kanun, 16/7/1997 tarihli ve 4283 sayılı Kanun, 21/1/2000 tarihli ve 4501 sayılı Kanun hükümleri ve ilgili yönetmeliklere göre imzalanan sözleşmeleri, imtiyaz sözleşmeleri ve uygulama sözleşmeleri olarak tanımlanmıştır.