Türk Vergi Mevzuatında Mücbir Sebep ve Vergi Uygulamalarına Koronavirüs Etkisi

07.04.2020 Canan Doksat

İlk defa Çin Halk Cumhuriyeti’nin Wuhan kentinde ortaya çıkan ve birçok ülkeye yayılan koronavirüs (Covid-19) salgını, Dünya Sağlık Örgütü’nce de küresel salgın olarak ilan edilmiştir.

% 0

Virüsün yayılma hızı ve etkileri göz önünde bulundurulduğunda ortaya çıkacak sağlık sorunlarının yanında dünya ekonomisinin de etkileneceği tartışmasız olup; salgın hastalığın vergi mükelleflerini ve vergi sorumlularını etkileyeceği de kuşkusuzdur. Bu kapsamda, bu makalede Türk vergi mevzuatı kapsamında düzenleme altına alınan mücbir sebep kavramına ilişkin temel esaslara ve Türk Vergi İdaresi tarafından koronavirüse istinaden gerçekleştirilen vergi düzenlemelerine yer verilir.

Türk Vergi Mevzuatı Kapsamında Mücbir Sebep Kavramı

213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun (“VUK”) 153. maddesi ve devamında vergi mükelleflerinin ödevleri özetle aşağıdaki şekilde düzenlenir:

  • Bildirim (İşe başlama vb.)
  • Defter tutma
  • Belge düzenleme (fatura düzenleme vb.)
  • Muhafaza ve ibraz mecburiyeti
  • Vergi beyannamesi verme

VUK’un 13. maddesinde ise, vergi mükelleflerinin vergi ödevlerini yerine getirmelerine engel olacak nitelikteki mücbir sebepler (sadece vergi mevzuatı ve vergi uygulamaları açısından) örnekleme yolu ile aşağıdaki şekilde sayılır:

  1. Vergi ödevlerinden her hangi birinin yerine getirilmesine engel olacak derecede ağır kaza, ağır hastalık ve tutukluluk;
  2. Vergi ödevlerinin yerine getirilmesine engel olacak yangın, yer sarsıntısı ve su basması gibi afetler;
  3. Kişinin iradesi dışında vukua gelen mecburi gaybubetler;
  4. Sahibinin iradesi dışındaki sebepler dolayısıyla defter ve vesikalarının elinden çıkmış bulunması;

gibi haller mücbir sebeptir.

Mücbir sebepler bu sayılanlarla sınırlı değildir. VUK’un 113. maddesinde yer verilen “gibi” edatı bu durumu açıkça ortaya koyar. Dolayısıyla yukarıda yer verilen durumlara benzeyen ve mükelleflerin ve vergi sorumlularının vergi ödevlerini yerine getirmelerine engel olacak haller de mücbir sebep sayılır.

24 Mart 2020 tarih ve mükerrer 31078 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 518 sıra numaralı Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği (“518 No.lu VUK Genel Tebliğ”) ile VUK kapsamında, vergi uygulamaları açısından mücbir sebep hükümlerinden faydalandırılacak bazı mükelleflere ilişkin düzenleme yapılsa da; konuya ilişkin resmi olarak ‘genel mücbir sebep’ hali ya da ‘olağanüstü hal’ ilanı yapılmamıştır. Bu yüzden vergi mevzuatı açısından her bir mükellefin durumunun ayrı olarak değerlendirilmesi gerekir.

Koronavirüs’ün Vergi Uygulamalarına Mevcut ve Olası Etkileri

Vergiyi Doğuran Olay

VUK’un 19. maddesi uyarınca vergi alacağı, vergi kanunlarının vergiyi bağladıkları olayın vukuu veya hukuki durumun tekemmülü ile doğar. VUK’ta bu konuya ilişkin olarak mücbir sebep haline özel bir düzenleme bulunmaz. 

Vergi Cezaları

VUK’un 373. maddesine göre mücbir sebebin varlığı halinde vergi cezası kesilmez. Ancak mücbir sebep nedeniyle ceza kesilmemesi için, mücbir sebebin malum olması veya tevsik ya da ispat edilmiş bulunması gereklidir. Diğer yandan, mücbir sebep dolayısıyla ceza kesilmemesi için, mücbir sebep ile vergi kabahati arasında nedensellik bağının bulunması gerekir. VUK’un 373. maddesinde yer alan “ceza” kelimesi ise vergi ziyaı, usulsüzlük ve özel usulsüzlük cezalarını ifade eder.

Vergi Ödevleri ile İlgili Süreler

VUK’un 15. maddesinde mücbir sebep hallerinden birinin bulunması halinde bu sebep ortadan kalkıncaya kadar VUK’da yazılı sürelerin işlemeyeceği ve tarh zamanaşımının da işlemeyen süreler kadar uzayacağı düzenleme altına alınır. Ancak yine söz konusu sürelerin uzaması için mücbir sebebin malum olması veya ilgililer tarafından ispat veya tevsik edilmesi gerekir.

Diğer yandan VUK’un ilgili maddesinde tarh zamanaşımı süresinin uzayacağı belirtilse de ceza zamanaşımına ilişkin bir düzenleme yapılmaz. Bu nedenle, mücbir sebebin vergide ceza zamanaşımı süresini durdurmayacağı ileri sürülebilir. Aynı şey, kaçakçılık suçlarından kaynaklanan cezalar için de söz konusudur.

Yine VUK’un 17. maddesinde ise mücbir sebep halinde mühlete ilişkin aşağıdaki gibi bir düzenleme mevcuttur:

“…Zor durumda bulunmaları hasebiyle vergi muamelelerine müteallik ödevleri süresi içinde yerine getiremeyecek olanlara, kanunî sürenin bir katını, kanunî sürenin bir aydan az olması halinde bir ayı geçmemek üzere, Maliye Bakanlığınca münasip bir mühlet verilebilir. Bu mühletin verilebilmesi için:

  1. Mühlet istiyen sürenin bitmesinden evvel yazı ile istemde bulunmalıdır.
  2. İstemde gösterilen mazeret, mühlet verecek makam tarafından kabule layık görülmelidir.
  3. Mühletin verilmesi halinde verginin alınması tehlikeye girmemelidir.

Maliye Bakanlığı mühlet verme yetkisini tamamen veya kısmen mahalline devredebileceği gibi bölgeler, iller, ilçeler veya sektörler ile iş kolları ya da mükellef grupları itibarıyla yazılı başvuru şartı aramaksızın da kullanabilir.”

VUK’un 111. maddesinde ise Maliye Bakanlığı’nın VUK’un 15. maddesinin 3. fıkrası uyarınca verilecek beyannamelere istinaden tahakkuk ettirilen vergilerin ödeme sürelerini vadelerin bitim tarihinden itibaren azami bir yıl süreyle uzatmaya yetkili olduğu belirtilir. Bu yetkinin ise bölge, il, ilçe, mahal ve afetten zarar görenler ile afetten zarar görme derecesi veya vergi türleri itibarıyla farklı süreler tespit etmek suretiyle de kullanılabileceği belirtilir. Bu suretle belli edilen günler ise verginin vadesi yerine geçer.

Şüpheli Alacaklar

Tüzel kişi mükellefler nezdinde hazırlanan bilançolarda koronavirüsün özellikle “ticari alacaklar” kalemini etkilemesi beklenir.[1] Bu yüzden koronavirüs sebebiyle gündeme gelebilecek bir diğer konu ise tahsilat sıkıntısının görülmesi ile birlikte ortaya çıkabilecek “şüpheli alacak” konusudur.

VUK’un 323. maddesinde aşağıda yer alan düzenlemeye yer verilir:

“…Ticari ve zirai kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi ile ilgili olmak şartıyla;

  1. Dava veya icra safhasında bulunan alacaklar;
  2. Yapılan protestoya veya yazı ile bir defadan fazla istenilmesine rağmen borçlu tarafından ödenmemiş bulunan dava ve icra takibine değmeyecek derecede küçük alacaklar; Şüpheli alacak sayılır.

Yukarıda yazılı şüpheli alacaklar için değerleme gününün tasarruf değerine göre pasifte karşılık ayrılabilir…”

Tüm dünyada etkisini gösteren koronavirüs salgını sebebiyle mükellefler alacaklarını vadesinde tahsil edemeyebilirler. Bu durumda VUK’un 323. maddesi uyarınca usulüne uygun olarak dava veya icra takibine konu edilen alacaklar açısından, şüpheli alacak karşılığı ayrılması düşünülebilir. Her somut olayın özelliğine göre değerlendirme yapılması gerekir.

Koronavirüs Salgın Hastalığına Yönelik Açıklanan Türk Vergi İdaresi Tarafından Açıklanan Tedbirler

Bu makalenin kaleme alındığı tarih itibariyle, gerek Cumhurbaşkanı Kararları gerekse de VUK kapsamında tebliğ ve sirkülerler yayımlanarak; vergi mevzuatı açısından mücbir sebep uygulamasına ilişkin detaylı düzenlemeler yapılmıştır.

Öncelikle, Cumhurbaşkanı tarafından 18 Mart 2020 tarihinde gerçekleştirilen toplantıda koronavirüs salgın hastalığının Türkiye ekonomisi üzerindeki etkilerini kontrol altına almayı hedefleyen 'Ekonomik İstikrar Kalkanı' paketinin yürürlüğe konulacağı ifade edilmiştir. Bunun akabinde ise GİB tarafından internet sitesinde vergisel uygulamalara ilişkin pek çok duyuru yayımlanmıştır.

Ancak bu süreçteki en önemli gelişme, yukarıda da belirtmiş olduğumuz gibi mücbir sebep halinin düzenlenmiş olduğu 518 No.lu VUK Genel Tebliği’dir. Tebliğ ile mücbir sebep hükümlerinden faydalandırılacak mükellefler tespit edilmiş ve söz konusu mükelleflerin 1 Nisan 2020 ilâ 30 Haziran 2020 tarihleri arasındaki dönem için mücbir sebep kapsamında kabul edileceği düzenleme altına alınır. 518 No.lu VUK Genel Tebliğ’de aşağıda belirtilen mükelleflerin mücbir sebep halinde olduğu kabul edilir:

Salgından Doğrudan Etkilenen Mükellefler 

Salgından doğrudan etkilenen ve mücbir sebep kapsamına alınan mükelleflerin faaliyet konuları ilgili duyuruda aşağıdaki şekilde belirlenmiştir:

  • Perakende Ticaret ve Alışveriş Merkezleri
  • Demir Çelik ve Motor Sanayii
  • Otomotiv
  • Lojistik-Ulaşım
  • Sinema ve Tiyatro Faaliyetleri
  • Konaklama
  • Yiyecek ve İçecek Hizmetleri
  • Tekstil ve Konfeksiyon Faaliyetleri
  • Etkinlik ve Organizasyonları
  • Sağlık Hizmetleri
  • Mobilya İmalatı
  • Madencilik ve Taş Ocakçılığı
  • Araç Kiralama
  • Basılı Yayın ve Matbaacılık 
  • Bina İnşaat Hizmetleri
  • Endüstriyel Mutfak İmalatı

Gelir Vergisi Mükellefleri 

Avukat, mali müşavir, mimar, mühendis, doktor gibi bilanço ve işletme esasına göre defter tutanlar ile serbest meslek kazancı elde eden gelir vergisi mükellefleri mücbir sebep kapsamında kabul edilmiştir. 

Faaliyeti Geçici Bir Süre Durdurulan Mükellefler

Bu kategorideki ve mücbir sebep kapsamında olduğu kabul edilen mükellefler yüzme havuzu, hamam, kaplıca, spor, oyun, düğün salonu, berber ve kuaför gibi işyerleridir. Söz konusu mükellefler için (i) muhtasar beyannameler, (ii) KDV beyannamelerinin verilmesi süreleri, (iii) Form Ba-Bs bildirimlerinin verilme tarihleri, (iv) elektronik defter beratlarının yüklenme sürelerinde ve anılan beyannamelere istinaden tahakkuk eden vergilerin ödeme sürelerinde, ilgili belgelerin ilişkili olduğu döneme göre farklı uzatım tarihleri öngörülür.

65 Yaş ve Üstü veya Kronik Rahatsızlığı Bulunan Vatandaşlar 

65 yaş ve üstünde olması veya kronik rahatsızlığı bulunması nedeniyle sokağa çıkma yasağı kapsamına giren mükelleflerin 22 Mart 2020 ila sokağa çıkma yasağının sona ereceği tarih (bu tarihler dâhil) arasında mücbir sebep halinde olduğu kabul edilmiştir. Söz konusu mükellefler için mücbir sebep dönemine ilişkin verilemeyen beyanname/bildirimlerin verilme süreleri ile bunlara istinaden tahakkuk edecek vergilerin ödeme sürelerinin son gününün, sokağa çıkma yasağının sona ereceği günü takip eden 15. günün sonuna kadar uzatılmasına karar verilmiştir.

Önemle belirtmek isteriz ki; GİB tarafından ilan edilen mücbir sebep beyanı yalnızca bazı sektörleri kapsamakta olup; tüm vergi mükelleflerini için uygulanabilir değildir. Ayrıca, bu düzenlemeler sadece vergi uygulamaları için geçerli olabilir.

Son olarak ise 26 Mart 2020 tarih ve 31080 (Mükerrer) sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 7226 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile konaklama vergisinin uygulanma tarihi 01.01.2021'e ertelenmiştir.

Sonuç

VUK’un 13. maddesinde belirtilen mücbir sebep hallerinin varlığı halinde vergi mükelleflerinin sorumlulukları mücbir sebep süresi boyunca ertelenir. Tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de ciddi bir şekilde etkisini gösteren koronavirüsün mücbir sebep halini oluşturup oluşturmadığı açısından da Türk Vergi İdaresi tarafından bugüne kadar yapılan açıklamaların ve gelişmelerin mükellefler tarafından dikkatli bir biçimde takip edilmesi ve vergi uygulamalarına bu anlamda yön verilmesi tavsiye edilir.

[1] Gedik, Aslı: Koronavirüs Bilançoma Bulaştı, Dünya Gazetesi, https://www.dunya.com/kose-yazisi/koronavirus-bilancoma-bulasti/464772 (Erişim tarihi: 16.03.2020).

Bu makalenin tüm hakları saklıdır. Kaynak gösterilmeksizin veya Erdem & Erdem’in yazılı izni alınmaksızın bu makale kullanılamaz, çoğaltılamaz, kopyalanamaz, yayımlanamaz, dağıtılamaz veya başka bir suretle yayılamaz. Kaynak gösterilmeksizin veya Erdem & Erdem’in yazılı izni alınmaksızın oluşturulan içerikler takip edilmekte olup, hak ihlalinin tespiti halinde yasal yollara başvurulacaktır.

Diğer İçerikler

Covid-19 İçerikleri
Çek İbraz Süreleri Ertelendi

30 Nisan 2021 tarih ve 31470 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 7318 Sayılı Vergi Usul Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (“Kanun”) ile önemli düzenlemeler yapıldı.

Vergi Hukuku 03.05.2021
Covid-19 İçerikleri
Covid-19 Salgınında Faaliyetleri Durdurulan veya Ara Verilen Mükellefler İçin Mücbir Sebep Hali Kabul Edildi

25 Ocak 2021 tarih ve mükerrer 31375 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 524 sıra numaralı Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği (“Tebliğ”) ile Covid-19 salgını nedeniyle faaliyetleri tamamen durdurulan işyerlerinin bulunduğu sektörlerdeki mükellefler için mücbir sebep halinin kabul edildiği açıklandı.

Vergi Hukuku 25.01.2021
Covid-19 İçerikleri
Yıllık Gelir Vergisi Beyannamelerinin Verilme ve İlk Taksit Ödeme Süreleri 30 Nisan'a Uzatıldı

Gelir İdaresi Başkanlığı tarafından 17 Mart 2020 tarihinde internet sitesinden yayımlanan 125 numaralı Vergi Usul Kanunu Sirküleri ile 31 Mart 2020 tarihine kadar verilmesi gereken gelir vergisi beyannamelerinin verilme süresi ile ilk taksit ödeme süreleri 30 Nisan 2020 tarihine kadar uzatıldı.

Vergi Hukuku 17.03.2020
Covid-19 İçerikleri
KDV Beyannamelerinin Verilme ve Ödeme Süreleri ile “Form Ba-Bs” Bildirimlerinin Verilme Süreleri Uzatıldı

Gelir İdaresi Başkanlığı tarafından 23 Mart 2020 tarihinde internet sitesinde yayımlanan 126 numaralı Vergi Usul Kanunu Sirküleri (“Sirküler”) ile;

Vergi Hukuku 24.03.2020
Covid-19 İçerikleri
Vergi Uygulamaları Açısından Mücbir Sebep Kapsamına Alınan Mükelleflere İlişkin Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği Yayımlandı

24 Mart 2020 tarih ve mükerrer 31078 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 518 sıra numaralı Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği (“Tebliğ”) ile 213 sayılı Vergi Usul Kanunu (“VUK”) kapsamında, vergi uygulamaları açısından mücbir sebep hükümlerinden faydalandırılacak mükelleflere ilişkin açıklamalar yapıldı.

Vergi Hukuku 25.03.2020
Covid-19 İçerikleri
7226 Sayılı Torba Kanun’la Vergi Mevzuatında Yapılan Değişiklikler

26 Mart 2020 tarih ve 31080 (mükerrer) sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 7226 Sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (Kanun) ile vergi mevzuatında iki önemli değişiklik yapıldı.

Vergi Hukuku 27.03.2020
Covid-19 İçerikleri
Kredi Kartıyla Ödenebilen Vergi Türlerinin Kapsamı Genişletildi

Gelir İdaresi Başkanlığı tarafından 30 Mart 2020 tarihinde internet sitesinden yayımlanan duyuru ile Covid-19 salgın hastalığı sebebiyle kredi kartıyla ve anlaşmalı bankalar aracılığıyla İnteraktif Vergi Dairesi’nden ödenebilen vergi türlerinin kapsamı genişletildi. 

Vergi Hukuku 31.03.2020
Covid-19 İçerikleri
Kurumlar Vergisi Beyan Süresinin Uzatılması

17 Nisan 2020 tarihinde Gelir İdaresi Başkanlığı’nın internet sitesinde yayımlanan VUK-127/2020-6 sayılı Vergi Usul Kanunu Sirküleri – 127 (“Sirküler”) kapsamında Kurumlar Vergisi beyanname sürelerine ilişkin düzenleme yapıldı.

Vergi Hukuku 17.04.2020
Covid-19 İçerikleri
Şubat ve Mart Dönemlerine İlişkin KDV Beyannamelerinin Verilme ve Ödeme Süreleri Uzatıldı

21 Nisan 2020 tarihinde Gelir İdaresi Başkanlığı’nın internet sitesinden yayımlanan 129 numaralı Vergi Usul Kanunu Sirküleri (Sirküler) ile 2020/Şubat ve 2020/Mart dönemine ait katma değer vergisi (KDV) beyannamelerinin verilme ve ödeme süreleri 28 Nisan 2020 Salı günü sonuna kadar uzatıldı.

Vergi Hukuku 22.04.2020
Covid-19 İçerikleri
E-Defter Beratlarının Yükleme Süreleri ile Basit Usule Tabi Mükellefler için Defter Beyan Sistemine Kayıt Süreleri Uzatıldı

Gelir İdaresi Başkanlığı tarafından 20 Nisan 2020 tarihinde yayımlanan 128 sıra numaralı Vergi Usul Kanunu Sirküleri (“Sirküler”) ile;

Vergi Hukuku 22.04.2020
Covid-19 İçerikleri
Mücbir Sebep Kapsamında Olan Mükelleflerin KDV İadesi Taleplerine İlişkin Usul ve Esaslar Açıklandı

08 Mayıs 2020 tarih ve 31121 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan "Katma Değer Vergisi Genel Uygulama Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Seri No: 32) (“Tebliğ”) ile 518 sıra numaralı Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği ile ilan edilen mücbir sebep kapsamında olan mükellefler için Katma Değer Vergisi (KDV) iade taleplerine ilişkin usul ve esaslar açıklandı.

Vergi Hukuku 08.05.2020
Covid-19 İçerikleri
400’ün Üzerinde Ürüne Ek Gümrük Vergisi Getirildi

11 Mayıs 2020 tarih ve 31124 (mükerrer) sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “2514 sayılı İthalat Rejimi Kararına Ek Cumhurbaşkanı Kararı” (“Karar”) ile aralarında zirai aletler, makineler, mücevher, beyaz eşya, müzik aletleri ve spor malzemelerin de yer aldığı 400’ün üzerinde ürüne ek gümrük vergisi getirildi.

Vergi Hukuku 11.05.2020
Covid-19 İçerikleri
Gelir ve Kurum Geçici Vergi Beyannamelerinin Verilme ve Ödeme Süreleri Uzatıldı

130 numaralı Vergi Usul Kanunu Sirküleri (Sirküler) ile 18 Mayıs 2020 günü sonuna kadar verilmesi gereken 2020 I. Geçici Vergi Dönemine (Ocak-Şubat-Mart) ait Gelir...

Vergi Hukuku 13.05.2020
Covid-19 İçerikleri
800’ün Üzerinde Ürüne Ek Gümrük Vergisi Getirildi

20 Mayıs 2020 tarih ve 31132 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “2565 sayılı İthalat Rejimi Kararına Ek Cumhurbaşkanı Kararı” (“Karar”) ile aralarında mermerler, granitler, kauçuk eşya, pamuk iplikler, camdan yapılmış eşya, bazı demir-çelik ürünleri ve elektronik eşya gibi muhtelif cinsteki eşyanın yer aldığı 800’ün üzerinde ürüne ek gümrük vergisi getirildi.

Vergi Hukuku 20.05.2020
Covid-19 İçerikleri
Serbest Döviz Fonlarında Stopaj Oranı %15’e Yükseltildi

3 Haziran 2020 tarih ve 31144 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 2604 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (“Karar”) ile serbest döviz fonlarında stopaj oranı %15’e yükseltildi.

Vergi Hukuku 03.06.2020
Covid-19 İçerikleri
Gayrimenkul Kiralamalarındaki Vergi Tevkifatı Oranı %10’a Düşürüldü

31 Temmuz 2020 tarih ve 31202 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 2813 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (“Karar”) ile 31 Aralık 2020 tarihine kadar uygulanmak üzere gayrimenkul kiralamalarındaki vergi tevkifatı oranı %10’a düşürüldü.

Vergi Hukuku 31.07.2020
Covid-19 İçerikleri
Mal ve Hizmetlere Uygulanacak KDV Oranlarında Değişiklik Yapıldı

31 Temmuz 2020 tarih ve 31202 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 2812 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (“Karar”) ile 31 Aralık 2020 tarihine kadar uygulanmak üzere bazı hizmetlerde KDV oranı %8’e bazılarında ise %1’e düşürüldü.

Vergi Hukuku 31.07.2020

Yaratıcı hukuk çözümleri için iletişime geçin.