Lisanssız Üretimde Değişim Rüzgârı: Saatlik Mahsuplaşmaya Doğru
Giriş
Lisanssız elektrik üretimi pandemi sonrası dönemde elektrik fiyatlarında meydana gelen dalgalanmalar nedeniyle işletmeler ve sanayiciler arasında büyük ilgi görmeye başlamıştı. Özellikle bu dönemde elektriğin piyasa fiyatındaki dalgalanmalar SKTT limitinin üzerindeki işletmeleri doğrudan etkilediğinden, söz konusu işletmeler lisanssız güneş enerjisi santrali (“GES”) yatırımları aracılığıyla elektrik maliyetlerini kontrol altına almayı hedefledi ve böylelikle büyük kapasiteli GES kurulumları gerçekleşti. Nitekim EPİAŞ’ın Şeffaflık Platformu’nda yayımladığı verilere bakıldığında bu ilginin boyutunu görmek mümkün. Özetle ifade etmek gerekirse, bu yazının kaleme alındığı tarih itibarıyla son üç yılda lisanssız GES santrallerinde %73 oranında bir kapasite artışı meydana geldiği görülmektedir.[1]
Lisanssız GES santrallerine ilgilinin arttığı bu süre zarfı içinde Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği’nde [2] (“LUY”) pek çok değişiklik de yapıldı. EPDK, geçtiğimiz aralık ayında internet sitesinde yeni bir yönetmelik taslağı yayınlayarak (“Taslak Yönetmelik”) bu değişikliklere bir yenisini ekleme niyetini açıkladı.[3] Bu Taslak Yönetmelik ile lisanssız üretim tesislerinde hâlihazırda uygulanan aylık mahsuplaşma sisteminin kaldırılarak yerine saatlik mahsuplaşma sisteminin getirilmesinin planlandığı görülmektedir. Bu makalede, lisanssız elektrik üretimi alanında öngörülen söz konusu değişiklik ele alınacaktır.
Mevzuattaki Mevcut Mahsuplaşma Yapısı
Lisanssız elektrik üretiminde mahsuplaşma denildiğinde akla genellikle aylık mahsuplaşma gelse de aslında mevzuatımızda hâlihazırda iki farklı mahsuplaşma yapısı uygulanmaktadır: aylık ve saatlik mahsuplaşma. Nitekim LUY m. 5/4, bir tüketim tesisi için birden fazla yenilenebilir enerji kaynağına dayalı üretim tesisi kurulması halinde bu tesislerin aynı mahsuplaşma yapısına tabi olması şartını aramaktadır. Bir lisanssız tesisin hangi mahsuplaşma yapısına tabi olacağını belirleyen husus, çağrı mektubunu almaya hak kazandığı tarihin LUY’un yürürlüğe girdiği 12.05.2019 tarihinden önce veya sonra olmasıdır. Anlatım kolaylığı açısından bu ayrımı LUY öncesi tesisler ve LUY sonrası tesisler olarak ifade edeceğiz.
- LUY sonrası tesislerin mahsuplaşma işlemleri, LUY’un “aylık mahsuplaşma uygulaması” başlıklı 26’ncı maddesi kapsamında gerçekleştirilmektedir. Bu çerçevede elektrik üretimi ve tüketimi aylık bazda değerlendirilmekte olup üretim ve tüketimin aynı anda gerçekleşmesi aranmamakta, aynı ay içinde gerçekleşmesi kaydıyla mahsuplaşmaya dahil edilmektedir.
- LUY öncesi tesislerde ise mahsuplaşma, 02.10.2013 tarihli ve 28783 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan mülga yönetmelik hükümleri uyarınca saatlik olarak gerçekleştirilmektedir.[4] Saatlik mahsuplaşma yönteminde, üretim ve tüketim miktarlarının mahsuplaşmaya konu edilebilmesi için aynı saat içinde gerçekleşmiş olması gerekmektedir.
Sonuç olarak mevcut mevzuatta ikili bir yapı bulunmaktadır. LUY sonrası tesisler bakımından daha esnek bir yapı öngören aylık mahsuplaşma esas alınmakla birlikte, LUY öncesi tesisler bakımından saatlik mahsuplaşma uygulaması da yürürlüktedir. Bu nedenle LUY’un çeşitli bölümlerinde farklı mahsuplaşma yapılarının varlığı gözetilerek kaleme alınmış hükümlere rastlamak mümkündür.
Saatlik Mahsuplaşmaya Geçiş
Taslak Yönetmelik bu ikili yapıyı sona erdirmeyi ve LUY kapsamında gerçekleştirilen aylık mahsuplaşma işlemlerini de saatlik mahsuplaşma esasına dönüştürmeyi amaçlamaktadır. Bu kapsamda dikkat çeken ilk değişiklik, mahsuplaşma kavramının tanımına ilişkindir. Mevcut düzenlemede mahsuplaşmanın saatlik veya aylık olarak gerçekleştirilebilmesi nedeniyle tanımda “belirli bir zaman dilimi” ibaresi tercih edilmiştir. Ancak Taslak Yönetmelik bu tanımı “saatlik zaman dilimi” olarak değiştirmektedir. Benzer şekilde, yukarıda da değindiğimiz LUY m. 5/4 hükmündeki farklı mahsuplaşma yapılarına yapılan atıf da kaldırılmaktadır.
Taslak Yönetmelik, önceki düzenlemede olduğu gibi, lisanssız tesisleri LUY öncesi ve LUY sonrası olarak ikiye ayırmaya devam etmektedir. Bununla birlikte, m. 23/1 hükmünde LUY öncesi tesislerin; m. 26/1 hükmünde ise LUY sonrası tesislerin mahsuplaşma işlemlerinin saatlik olarak yapılacağı düzenlenmektedir. LUY öncesi ve LUY sonrası tesislerin mahsuplaşma yapısına ilişkin temel fark mahsuplaşma işlemlerini gerçekleştirecek kuruluşa ve mahsuplaşma usulüne ilişkindir.
LUY Öncesi Tesisler
LUY öncesi tesislerin mahsuplaşma işlemleri görevli tedarik şirketi tarafından yürütülecektir. Bu tesislerde şebeke işletmecisi, üretim ve tüketim verilerini saatlik bazda tespit ederek uzlaştırma dönemleri itibarıyla görevli tedarik şirketine ve EPİAŞ’a bildirecektir. Görevli tedarik şirketi ise bu verilere dayanarak mahsuplaşma işlemlerini gerçekleştirecektir.
LUY Sonrası Tesisler
LUY sonrası tesisler için ise Taslak Yönetmelik daha kapsamlı bir dönüşüm öngörmektedir. Aylık mahsuplaşmadan saatlik mahsuplaşmaya geçilmesinin yanı sıra, bu tesisleri ilgilendiren bir diğer önemli yenilik, mahsuplaşma işlemlerinin görevli tedarik şirketinden alınarak doğrudan EPİAŞ’a devredilmesidir. Yeni sistemde şebeke işletmecisi, üretim ve tüketim verilerini saatlik bazda tespit ederek PYS üzerinden EPİAŞ’a iletecektir. EPİAŞ bu verileri kullanarak mahsuplaşma hesaplamalarını yapacak ve sonuçları uzlaştırma işlemlerine esas olmak üzere sanal sayaçlara kaydedecektir. Görevli tedarik şirketinin rolü ise EPİAŞ tarafından hesaplanan tutarları üreticilere ödemekle sınırlı kalacaktır. Bu değişiklikle birlikte, LUY sonrası tesisler için mahsuplaşma süreci doğrudan EPİAŞ’ın kontrolüne girmiş olacaktır.
Tüketim Fazlası Üretimin Durumu
Saatlik mahsuplaşmaya geçişle bağlantılı olarak gündeme gelen bir husus, bu değişikliğin satışa konu edilebilecek tüketim fazlası üretim miktarının belirlenmesine ilişkin kuralların uygulanmasını etkileyip etkilemeyeceğidir. Bilindiği üzere, 11.08.2022 tarihli ve 31920 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklik ile LUY sonrası tüm tesislerin satışa konu edebilecekleri tüketim fazlası üretim miktarının ilişkili tüketim tesisinin toplam tüketimini geçemeyeceği, bunun üzerindeki üretimin YEKDEM’e bedelsiz katkı olarak dikkate alınacağı hükme bağlanmıştı. Bununla birlikte, söz konusu yönetmelik değişikliği toplam tüketimin nasıl hesaplanacağını düzenlememiş ve bu hususu EPDK kararına bırakmıştı. Aynı Resmî Gazete’de yayımlanan 04.08.2022 tarihli ve 11098 sayılı EPDK kararında (“EPDK Kararı”) ise toplam tüketim miktarının yıllık tüketim olarak değerlendirileceği hükme bağlanmıştı.[5]
Taslak Yönetmeliğin yayınlanmasının ardından satışa konu edilebilecek tüketim fazlası üretim miktarının hesaplamasının da mı saatlik olarak ele alınacağı konusu sektörde tereddüt yaratmıştır. Bununla birlikte, yukarıda da belirttiğimiz gibi LUY’da belirtilen toplam tüketimden ne anlaşılacağı LUY’un kendisinde değil EPDK Kararı’nda düzenlenmektedir. Taslak Yönetmeliğe ilişkin EPDK tarafından yapılan duyuruda ise EPDK Kararı’nda değişiklik öngören bir açıklama yer almamaktadır. Dolayısıyla, ilave bir değişiklik yapılmadığı takdirde, saatlik mahsuplaşmaya geçilmesinden sonra da tüketim fazlası üretimin tespitinde yıllık tüketim miktarlarının dikkate alınacağını söylemek mümkündür.
Sonuç
Lisanssız elektrik üretiminde saatlik mahsuplaşma, enerji sektörünün ilk kez karşılaştığı bir yöntem değildir. LUY öncesinde uygulanan saatlik mahsuplaşmanın ardından LUY’un aylık mahsuplaşma ilkesini benimsemesi, sektörde olumlu bir gelişme olarak değerlendirilmişti. LUY’un yürürlüğe girmesinden yaklaşık yedi yıl sonra yeniden saatlik mahsuplaşma sistemine dönülmesi öngörülmektedir. Belirtmek gerekir ki Taslak Yönetmelik, bu makalenin kaleme alındığı tarih itibarıyla henüz Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmemiştir. Bu nedenle, yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihte hükümlerinde değişiklik yapılabileceği göz önünde bulundurulmalıdır. Ancak Taslak Yönetmelik hükümlerinde düzenlenen detaylar bir kenara bırakılacak olursa, genel olarak lisanssız üretimde aylık mahsuplaşmadan saatlik mahsuplaşmaya geçişin kökten bir değişiklik teşkil ettiği kuşkusuzdur.
- EPİAŞ’ın https://seffaflik.epias.com.tr/ adresinde yayınladığı verilere göre, Ocak 2026 itibarıyla Türkiye’deki toplam GES kurulu gücü 21.574 MW olup, bunun %93'ü (20.105 MW) lisanssız tesislerden oluşmaktadır. Bunun yanı sıra son üç yılda yaşanan büyüme de oldukça dikkat çekicidir. Ocak 2023 itibarıyla 7.891 MW olan lisanssız GES kapasitesi, Ocak 2026’da 20.105 MW’a ulaşmış olup bu durum %73’lük bir artışa karşılık gelmektedir.
- 12.05.2019 tarihli ve 30772 sayılı Resmî Gazetede yayımlanmıştır.
- İlgili değişiklik taslağı EPDK’nın internet sitesinde yer almaktadır: https://www.epdk.gov.tr/Detay/Icerik/4-16233/elektrik-piyasasinda-lisanssiz-elektrik-uretim-yo.
- Nitekim, saatlik mahsuplaşmaya tabi olan lisanssız üretim tesisleri EPDK’nın 22.06.2023 tarihli ve 11917 sayılı kararı ile kabul edilen Farklı Dağıtım ya da Görevli Tedarik Şirketi Bölgesinde Yer Alan Üretim ve Tüketim Tesislerinin Mahsuplaşma İşlemlerine İlişkin Usul ve Esaslar’ın kapsamının dışında bırakılmıştır. Ayrıca LUY’un geçici madde 4 hükmü ile bu kapsamdaki bazı tesislere aylık mahsuplaşmaya geçme hakkı tanınmıştır.
- Mevzuatta 2022 yılında gerçekleştirilen bu değişiklikler konusunda daha detaylı açıklamalarımız için Bkz: Rüştü Mert Kaşka, Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretimi Yönetmeliği’nde Yapılan Önemli Değişiklikler (https://www.erdem-erdem.av.tr/bilgi-bankasi/elektrik-piyasasinda-lisanssiz-elektrik-uretimi-yonetmeliginde-yapilan-onemli-degisiklikler).
Bu makalenin tüm hakları saklıdır. Kaynak gösterilmeksizin veya Erdem & Erdem’in yazılı izni alınmaksızın bu makale kullanılamaz, çoğaltılamaz, kopyalanamaz, yayımlanamaz, dağıtılamaz veya başka bir suretle yayılamaz. Kaynak gösterilmeksizin veya Erdem & Erdem’in yazılı izni alınmaksızın oluşturulan içerikler takip edilmekte olup, hak ihlalinin tespiti halinde yasal yollara başvurulacaktır.
Diğer İçerikler
Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi (“TEİAŞ”) tarafından verilen yük alma ve yük atma talimatları ve elektrik piyasası katılımcılarının gerçek zamanlı dengeleme kapsamındaki yükümlülükleri genellikle elektrik kesintileri, arızalar ve/veya idari soruşturmalar ardından gündeme gelen konulardır...
Türkiye’nin enerji sektöründe yaşanan dönüşüm, hukuki düzenlemelerin de aynı hızda güncellenmesini gerektirir. Yenilenebilir kaynakların payını artırmak, arz güvenliğini güçlendirmek, yatırım süreçlerini hızlandırmak ve çevre ile uyumlu şekilde faaliyet yürütmek gibi hedefler, son dönemde önemli mevzuat...
Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği (“LUY”) hükümlerinde lisanssız (lisanstan muaf) elektrik üretim santrallerine ilişkin olarak yapılan “küçük ölçekli üretim” vurgusuna rağmen, özellikle son üç yılda küçük ölçekli olarak nitelendirilmesi mümkün olmayan çok sayıda lisanssız elektrik...
Yenilenebilir kaynakların enerji üretimindeki payının artırılması, elektrik sistemini etkileyebilecek hususların öngörülebilirliğini ve sistemin esnekliğini azaltır. Bu durumu dengelemek için, bu defa talep tarafından ilave bir esnekliğin sağlanması gerekir...
Fiziksel elektrik ticaretinde elektrik enerjisinin ölçümü başta (i) fiilen teslim edilen ve teslim alınan elektrik enerjisi miktarının belirlenmesi, (ii) elektrik üretim ve tüketim miktarlarının önceden tahmin edilmesi, (iii) tarafların elektrik tedariki için ödeyecekleri bedelin belirlenmesi ve (iv) elektrik şebekesinin gerçek zamanlı olarak dengelenmesi olmak üzere çeşitli açılardan çok önemli bir rol oynamaktadır...
Ülkemiz elektrik piyasası, özellikle 2022 yılı içerisinde çalkantılı bir dönem geçirdi. Elektrik üretiminde kullanılan emtia fiyatlarında meydana gelen hızlı artışlar, tüketicilerin korunması ve arz güvenliğinin temin edilmesi için bazı önlemler alınması gerekliliğini ortaya çıkardı. Bu amaçla alınan önlemlerden birisi ise...
Elektrik depolama faaliyetlerine ilişkin ilk düzenlemelere 14/3/2013 tarihli ve 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu’nda (“EPK” veya “Kanun”) yer verilmişti. Bunu takiben, Elektrik Piyasasında Depolama Faaliyetleri Yönetmeliği (“Depolama Faaliyetleri Yönetmeliği”) 09.05.2021 tarihli ve 31479 sayılı Resmî Gazete’de...
Bilindiği üzere, 6446 sayılı yeni Elektrik Piyasası Kanunu (“EPK” veya “Kanun”) 30 Mart 2013 tarihli ve 28603 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmişti. EPK’nın yürürlüğe girmesinin ardından Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği’nin (“Yönetmelik”) de 2 Kasım 2013 tarihli ve 28809 sayılı Resmi...
Elektrik Piyasası Düzenleme Kurumu, Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretimine İlişkin Yönetmelik’te değişiklik yapmıştır. Bu bağlamda EPDK, üç farklı değişiklik taslağını 15.05.2015, 26.10.2015 ve 26.11.2015 tarihlerinde kamu görüşüne sunmuştur. Sonuç itibariyle, EPDK, hükümler hakkındaki...
Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliğinde (“Yönetmelik”), 31920 sayılı 11.08.2022 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan yönetmelik (“Değişiklik Yapan Yönetmelik”) ile bazı esaslı değişiklikler yapıldı...
Binalar ve yerleşmelerin doğal kaynakları ve enerjiyi verimli kullanarak çevreye olan olumsuz etkilerini azaltmak amacıyla hazırlanan Binalar ile Yerleşmeler İçin Yeşil Sertifika Yönetmeliği (“Yönetmelik”) 12.06.2022 tarihli ve 31864 sayılı Resmî Gazete ile yayımlanarak yürürlüğe girdi...
Elektrikli araçların hızla yaygınlaşması karşısında, şarj hizmeti sunulmasına ilişkin hukuki altyapının kurulması konusunda girişimlerin hız kazandığı görülür. 21.12.2021 tarihinde 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu (“EPK”) değiştirilerek şarj hizmetleri yeni bir piyasa...
Günümüzde teknolojinin evirildiği noktada farklı kaynaklardan elde ettiğimiz enerjiyi, en yaygın olarak elektrik enerjisi biçiminde kullanıyoruz. Nitekim elektrik, aktarım ve farklı enerji biçimlerine dönüşüm kolaylığı ile gündelik hayatta ihtiyaç duyduğumuz işleri yapmak için ideal bir enerji formudur...