Ticari İşletme Rehninde Güncel Sorunlar

Kasım 2010 Prof. Dr. H. Ercüment Erdem
% 0

Giriş

Teşebbüslerin artan finansman gereksiniminin teminat altına alınmasında, teşebbüsün makine, araç ve motorlu taşıma araçları gibi menkul mal varlığının ve marka, model veya lisans gibi sınaî mülkiyet haklarının rehni önemlidir. Ancak bu unsurlardan menkul malların rehin için teslim edilmesi, işletmenin faaliyet gösterememesi ve dolayısıyla finansmanın işlevsiz kalması sonucunu doğurur. Ticari işletme rehni bu sakıncayı gidermek üzere yaratıldı. Ticari işletme rehninde teslimli rehne tabi olan malvarlığı unsurları bir bütün halinde ve tek bir rehin sözleşmesiyle, teslimsiz olarak rehnedilir. Bu rehin türü 1447 sayılı Ticari İşletme Rehni Kanunu (“TİRK”) ve kanunun uygulanmasına ilişkin tüzük ve yönetmelik ile düzenlenir.

Rehnin Konusuna ve Kapsamına İlişkin Temel Kurallar

Ticari işletme rehni, ticari işletme veya esnaf işletmesine özgülenen malvarlığı unsurları üzerinde kurulur. Kapsama dâhil unsurlar “zorunlu unsurlar” ve “ihtiyari unsurlar” olarak gruplandırılabilir.

Kural olarak rehnin zorunlu unsurları, ticaret unvanı, işletme adı ve menkul işletme tesisatıdır. Ticari işletmeye özgülenen ihtira beratları, markalar, modeller, resimler ve lisanslar gibi sınaî haklar ise ihtiyari unsurlardır; zira bunların biri veya birkaçı rehnin kapsamı dışında bırakılabilir. Bu unsurlar dışında kalan ve rehin sözleşmesinde belirtilmeyen tüm malvarlığı unsurları, rehin sözleşmesinin kapsamı dışındadır. İşletmeye ithal edilen yeni unsurların rehnin kapsamına alınması için ise bu unsurların listeye alınması ve ayrıca Ticaret veya Esnaf ve Sanatkârlar Siciline tescili gerekir.

Ticari işletmeye ilişkin taşınmazlar rehin kapsamında değildir. Bunların üzerinde ayrıca ipotek kurulması gerekir. Gemi ipoteğine ilişkin hükümler de saklıdır.

TİRK’de 4952 sayılı Kanun ile yapılan değişiklik sonucunda, sanayi işletmelerinin taraf olduğu ticari işletme rehni sözleşmelerinde, sadece ilgili krediyle satın alınan menkul işletme tesisatı da rehnedilebilir. Ancak sadece bu unsurların rehnedilmesinin kredi verenin gereksinimini karşılamadığı durumlarda rehin, sözleşme özgürlüğüne dayanarak, bundan fazlasını da kapsayabilir.

Rehin Sözleşmesinin Kuruluşu

Ticari işletme rehni sözleşmesinin tarafları, bir tarafta kredi alan tacir veya esnaf; diğer tarafta da kredi verendir.

Kredi verenler ise TİRK’da (i) kredi müesseseleri, (ii) kredili satış yapan müesseseler ve (iii) kooperatifler ile sınırlıdır. Bu sınırlamanın amacı, istisnai nitelikteki bu rehnin ancak belirli kişiler arasında kurulmasını sağlamaktır.

Kredili satış yapan müesseseler, vadeli satış esasına göre taşınır eşya satan işletmelerdir ve sadece yaptıkları vadeli satışa konu olan menkul işletme tesisatı üzerinde rehin hakkını kazanabilirler.

Ticari işletme rehni sözleşmesi, şekil açısından ticari işletmenin sicil çevresindeki noter tarafından düzenleme yoluyla yapılır. Bu şekil rehin açısından bir geçerlilik koşuludur. Yargıtay da bu şekil şartını geçerlilik koşulu olarak yorumlar ve şekle uyulmadığı hallerde rehin sözleşmelerini geçersiz sayar.

Rehin sözleşmesine ayrıca rehne dâhil tüm unsurları ve bunların ayırt edici özelliklerini gösteren bir liste eklenir.

Rehnin Tescili ve Hükümleri

Rehin hakkının doğumu için ticari işletme rehni sözleşmesinin 10 gün içinde tescili gerekir. Tescil, ticari işletmeler için ticaret siciline, esnaf işletmeleri içinse Esnaf ve Sanatkârlar Siciline yapılır. Tescil, bir geçerlilik şartıdır ve rehin için kurucu niteliktedir. Tescil için gerekli olan sürenin hukuki niteliği ise öğretide tartışmalıdır. Yargıtay’ın da kabul ettiği bir görüşe göre hüküm emredicidir; 10 günlük sürenin kaçırılması halinde yapılacak tescil geçersizdir ve geçerli bir rehin işlemi için rehin sözleşmesinin baştan yapılması gerekir. Bizim de katıldığımız diğer görüşe göre ise bu sürenin emredici niteliğinin hukuki dayanağı yoktur ve süre geçtikten sonra dahi rehin tescil edilebilir. Önemli olan rehnin tescilidir.

Rehne konu unsurlar üzerinde rehin hakkı tescille doğar. Ticari işletme rehni, bir teslimsiz rehin modeli olduğundan, rehnin kurulması için rehinli malların rehin alana teslimi gerekmez. İşletme sahibi zilyetliğinde kalan rehinli malları, sadece olağan bir biçimde, ticari faaliyetinin yürütülmesinde kullanmaya yetkilidir. Rehin konusu malların devredilmesi, ayni hakla sınırlandırılması, başka bir yere nakledilmesi veya başkaları ile değiştirilmesi gibi olağan olmayan işlemler için rehin alanın rızası alınır. İşletme sahibinin rehinli mallar üzerindeki tasarruf yetkisi bu şekilde ciddi anlamda kısıtlandığı gibi, tacire, rehin konusu malvarlığı unsurlarının değerini koruma yükümlülüğü de getirilir. Bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi ise ayrıca cezai yaptırıma bağlanmıştır.

Ticari işletme rehninin sicile kaydedilmesinin bir diğer etkisi, rehin hakkının üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesidir. Rehin hakkı, ticari işletmeyi devralan herkese karşı ileri sürülebilir. Bu hak sadece ticari işletmeyi devralanlara karşı değil, rehinli malvarlığı unsurlarını sicil bölgesi içinde edinen kimselere karşı da kullanılabilir. Buna karşılık, münferit rehinli malvarlığı unsurlarını sicil bölgesi dışında edinen iyiniyetli üçüncü kişilerin edinimleri korunur.

Ticaret veya esnaf siciline tescil edilen rehin ilgili diğer sicillere de bildirilir. Rehne dâhil unsurlar arasında motorlu taşıt araçları varsa trafik siciline, markalar için marka siciline, patentler için patent siciline, maden cevherleri için maden siciline ve şubenin tescil edildiği ticaret siciline bildirim yapılır. İşletmenin üzerinde kurulduğu taşınmaz işletme sahibine aitse, ticari işletme rehni, taşınmazın tescil edildiği tapu siciline de bildirilir.

Ticari İşletme Rehni ile İlgili Bazı Sorunlar

Sicil bölgesindeki noter. TİRK, rehin sözleşmesinin işletmenin sicil bölgesi içindeki bir noter tarafından yapılmasını öngörür. Yargıtay da bu konuyu bir geçerlilik koşulu olarak kabul eder. Sicil bölgesindeki noter tarafından yapılmayan sözleşmeyi geçersiz sayar. Bu görüşün haklı gerekçesi yoktur. Önemli olan rehnin noter tarafından yapılmasıdır. Noterin sicil bölgesi içinde veya dışında olması önemsizdir. Zira Türkiye’deki tüm noterler aynı yetki ve sorumluluklara sahiptir. Sözleşmenin herhangi bir noter tarafından düzenleme şeklinde yapılması yeterli olmalıdır.

Listede yer almayan unsurlar. Rehin sözleşmesinin yapıldığı sırada mevcut olan menkul işletme tesisatının tamamının listede yer almaması halinde ne olacaktır? Bu konuda öğretide hâkim olan yaklaşıma göre bu eksiklik bir ihmalden kaynaklanıyorsa rehin sözleşmesi sakatlanmaz; ancak tarafların bilinçli olarak menkul işletme tesisatının bir kısmını rehin sözleşmesinin kapsamı dışında bırakmaları halinde, rehin sözleşmesi geçersiz olur.

Ticari işletmeye rehnin kurulmasından sonra dâhil edilen unsurların rehnin kapsamına girebilmesi için ise bunların listeye alınması ve sicile kaydedilmesi zorunludur.

Merkez veya şube üzerinde rehin. Kanımızca ticari işletmenin sadece merkezinde veya şubesinde bulunan malvarlığı unsurlarının rehnedilmesi de mümkündür. Şubenin bu işlemi gerçekleştirebilmesi için ise bu konuda şubeye özel bir yetki verilmelidir.

Üçüncü kişi lehine rehin. Kanunda, rehin alan tarafların sınırlı sayıda olarak sayılması sebebiyle, rehnin üçüncü kişi lehine kurulup kurulamayacağı da öğretide tartışılır. Kanımızca üçüncü kişi lehine ticari işletme rehni kurulabilir. Bir başka ifadeyle, işletme sahibi, bir başkasının borcu için işletmesine dâhil unsurları ticari işletme rehnine konu edebilir. Rehin hukukunda temel kural, üçüncü kişi lehine rehin kurulabilmesidir. TİRK’da üçüncü kişi lehine rehin kurmayı yasaklayan bir hüküm yoktur. Konu ultra vires açısından incelendiğinde de tüzel kişi tacirin ticari işletmesini rehnetmesi için ana sözleşmesinde bir hüküm bulunması gerekmeyeceği kabul edilmelidir. Tüm bu sebeplerle ticari işletme rehninin üçüncü kişi lehine kurulabileceği sonucuna varılmalıdır.

Rehinli alacağın devri. Rehin alan tarafların kanunda sınırlı sayılmasından kaynaklanan bir diğer tartışma konusu rehinli alacağın devri halinde rehnin akıbetidir. Öğretideki baskın görüş, rehin alan tarafa ilişkin bu sınırlamanın sadece rehnin kurulması anında geçerli olduğunu kabul eder. Dolayısıyla rehinli alacağın devrinin rehnin akıbeti üzerinde bir etkisi yoktur. Öğretideki bir diğer görüş ise, rehin hakkının serbestçe geçeceğinin kabulü halinde ticari işletme rehninin konuluş amacına aykırı biçimde yaygınlaşacağını da gerekçe göstererek, alacağın temlik edilebileceğini, ancak rehin hakkının bu takdirde sona ereceğini savunur. Kanaatimizce, ticari işletme rehni, bir kez kanunun öngördüğü taraflar arasında akdedildiği zaman, bu ihtiyaç karşılanmış olur. Rehin asıl alacağa bağlı, feri bir hak olduğundan, asıl alacak devredilebildiği ölçüde, feri nitelikteki ticari işletme rehni de devredilebilir.

Yabancı para üzerinden rehin. Rehnin kurulması sırasında, rehin sözleşmesinde “Türk Lirası olarak alacak miktarının” belirtilmesi koşulu aranır. Bu koşul nedeniyle ticari işletme rehninin yabancı para üzerinden kurulup kurulamayacağı da tartışmalıdır. Bu konudaki farklı görüşlere rağmen, TİRK m. 20 hükmü aracılığıyla MK m. 851/II hükmünün uygulama alanı bulacağı ve bu hükmün aradığı koşulların varlığı halinde yabancı para üzerinden ticari işletme rehni kurulabileceği görüşündeyiz. 

Sonuç

Görüldüğü üzere ticari işletme rehni, tacir ve esnafların finansman ihtiyacının karşılanması için oluşturulan bir kurumdur. Ancak hukuki esasların düzenlenmesindeki özensizlikler ve eksiklikler, pek çok tartışmalı konuya neden olur. Düzenlemelerdeki ifade tarzlarının düzeltilmesi ve eksikliklerin tamamlanması, öğretide tartışmalı konuları açığa kavuşturacak şekilde yeni hükümler getirilmesi kurumun daha sağlıklı bir şeklide işlemesini sağlar.

Bu makalenin tüm hakları saklıdır. Kaynak gösterilmeksizin veya Erdem & Erdem’in yazılı izni alınmaksızın bu makale kullanılamaz, çoğaltılamaz, kopyalanamaz, yayımlanamaz, dağıtılamaz veya başka bir suretle yayılamaz. Kaynak gösterilmeksizin veya Erdem & Erdem’in yazılı izni alınmaksızın oluşturulan içerikler takip edilmekte olup, hak ihlalinin tespiti halinde yasal yollara başvurulacaktır.

Diğer İçerikler

Hukuk Postası
Türk Ticaret Kanunu Uyarınca Karayolu ile Eşya Taşıması

Türkiye 7 Aralık 1993 tarihli 3939 sayılı Kanun ile Eşyaların Karayolundan Uluslararası Nakliyatı için Mukavele Sözleşmesi’ne (“CMR”) katılmayı uygun buldu ve CMR Türkiye’de 31 Ekim 1995 tarihinde yürürlüğe girdi. CMR’nin 1/1 maddesi uyarınca, tarafların tabiiyeti ve ikamet yerinden bağımsız olarak...

Ticaret Hukuku Ağustos 2017
Hukuk Postası
Adi Ortaklıklar

Türk hukukunda adi ortaklıklar 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (“TBK”) 620 ve devamı maddelerinde düzenlenir. Adi ortaklık sözleşmesi, iki veya daha fazla kişinin emeklerini veya mallarını ortak bir amaca (nihai olarak kazanç elde etme amacına) ulaşmak üzere...

Ticaret Hukuku Nisan 2014
Hukuk Postası
Tüzel Kişilerin Tabiyeti
Ticaret Hukuku Ekim 2012
Hukuk Postası
Genel Kurul Kararlarının İptal Nedeni Olarak Örtülü Kazanç Aktarımı

Anonim şirketlerde örtülü kazanç aktarımı, geniş anlamda şirket malvarlığının ilişkili taraflara aktarılmasını konu alan ve birçok farklı görünümü barındıran bir kavram olarak karşımıza çıkar. Sermaye piyasaları hukukunda kanun seviyesinde ve...

Ticaret Hukuku Şubat 2022
Hukuk Postası
Türk ve Alman Hukukunda Elektronik İmza
Ticaret Hukuku Aralık 2021
Hukuk Postası
Bilgi Sistemleri Yönetimi
Ticaret Hukuku Mart 2018
Hukuk Postası
Genel Kurul Çağrı Davaları
Ticaret Hukuku Ağustos 2021
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Taşıyanın Hapis Hakkı
Ticaret Hukuku Haziran 2021
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Anonim Şirketlerde Oy Hakkının Donması
Ticaret Hukuku Temmuz 2020
Hukuk Postası
Anonim Şirketlerde Veto Hakkı
Ticaret Hukuku Ağustos 2020
Hukuk Postası
Türk Hukukunda Gemi Rehni
Ticaret Hukuku Mayıs 2020
Hukuk Postası
Rehinli Anonim Şirket Payının Devri
Ticaret Hukuku Mart 2020
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hacizli Payların Devri
Ticaret Hukuku Temmuz 2019
Hukuk Postası
Yönetim Kurulunda Temsil Edilme İmtiyazı
Ticaret Hukuku Mayıs 2019
Hukuk Postası
Anonim Şirketlerde Organların Eksikliği
Ticaret Hukuku Nisan 2019
Hukuk Postası
Futbol Kulüplerinin Şirketleşmesi
Ticaret Hukuku Nisan 2019
Hukuk Postası
Hukuk Postası
2016 York Anvers Kuralları
Ticaret Hukuku Mart 2019
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Teknik İflasta Yenilikler
Ticaret Hukuku Eylül 2018
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Anonim Şirketlerde Primli Sermaye Artırımı
Ticaret Hukuku Ağustos 2018
Hukuk Postası
Taksitle Satış Sözleşmeleri
Ticaret Hukuku Temmuz 2018
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Limited Şirketlerde Pay Rehni
Ticaret Hukuku Haziran 2018
Hukuk Postası
Türk Hukukunda Gemilerin İhtiyati Haczi
Ticaret Hukuku Mayıs 2018
Hukuk Postası
Anonim Şirketlerde Pay Rehni
Ticaret Hukuku Mayıs 2018
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Güncellenmiş FIDIC Sözleşmeleri
Ticaret Hukuku Nisan 2018
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Türkiye’deki Hisse Opsiyon Planları
Ticaret Hukuku Haziran 2017
Hukuk Postası
Türk Hukukunda Oy Sözleşmeleri
Ticaret Hukuku Mayıs 2017
Hukuk Postası
Anonim Şirketlerde Rüçhan Hakkı
Ticaret Hukuku Nisan 2017
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Anonim Şirketlerde Sermayenin Kaybı
Ticaret Hukuku Eylül 2015
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Anonim Şirketlerde Kefil Olma Ehliyeti
Ticaret Hukuku Şubat 2015
Hukuk Postası
Acentenin Rekabet Etmeme Yükümlülüğü
Ticaret Hukuku Aralık 2014
Hukuk Postası
Özel Denetim İsteme Hakkı
Ticaret Hukuku Ekim 2014
Hukuk Postası
Pay Devri mi, Malvarlığı Devri mi?
Ticaret Hukuku Ekim 2014
Hukuk Postası
İmtiyazlı Pay Sahipleri Özel Kurulu
Ticaret Hukuku Ekim 2014
Hukuk Postası
Limited Şirketlerde Haklı Sebeple Fesih
Ticaret Hukuku Eylül 2014
Hukuk Postası
Sermaye Taahhüdü Yoluyla Sermaye Artırımı
Ticaret Hukuku Ağustos 2014
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Şarta Bağlı Sermaye Artırımı
Ticaret Hukuku Mart 2014
Hukuk Postası
Anonim Şirketin Haklı Sebeple Feshi
Ticaret Hukuku Şubat 2014
Hukuk Postası
Hâkimiyet Sözleşmeleri
Ticaret Hukuku Ocak 2014
Hukuk Postası
Anonim Şirketlerde Temsil Yetkisi
Ticaret Hukuku Aralık 2013
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Paysahipleri Sözleşmeleri
Ticaret Hukuku Kasım 2013
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Şubeler Ve İrtibat Büroları
Ticaret Hukuku Ağustos 2013
Hukuk Postası
TTK Hükümleri Uyarınca Ön Şirket
Ticaret Hukuku Temmuz 2013
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Limited Şirkette Çıkma Ve Çıkarılma
Ticaret Hukuku Temmuz 2013
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Ticari İşletmenin Tür Değiştirmesi
Ticaret Hukuku Nisan 2013
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Ticaret Sicili Yönetmeliği
Ticaret Hukuku Ocak 2013
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Finansal Kiralama Sözleşmesi
Ticaret Hukuku Aralık 2012
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Kar Payı Avansı
Ticaret Hukuku Eylül 2012
Hukuk Postası
Ticaret Şirketlerinin Bakanlıkça Denetimi
Ticaret Hukuku Ağustos 2012
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Anonim Şirketlerde Sona Erme Ve Tasfiye
Ticaret Hukuku Haziran 2012
Hukuk Postası
Yeni TTK’da Finansal Yardım Yasağı
Ticaret Hukuku Nisan 2012
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Kurumsal Yönetim İlkeleri
Ticaret Hukuku Mart 2012
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Anonim Şirketlerin Kuruluşunda Yenilikler
Ticaret Hukuku Şubat 2011
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Anonim Şirketlerde Temsil ve İlzam
Ticaret Hukuku Ocak 2011
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Faturaya Konan Vade Farkı Kaydı
Ticaret Hukuku Haziran 2010
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Anonim Şirketlere Kayyum Atanması
Ticaret Hukuku Şubat 2010
Hukuk Postası
Hukuk Postası
Çeklerde Sil Baştan
Ticaret Hukuku Aralık 2009
Hukuk Postası
Anonim Şirketlerde İmtiyazlı Paylar
Ticaret Hukuku Haziran 2009
Hukuk Postası
Türk Hukuku ve FIDIC Kapsamında Ek Ücret
Ticaret Hukuku Mayıs 2009
Hukuk Postası
Türk Hukuku ve FIDIC Kapsamında Ek Süre
Ticaret Hukuku Nisan 2009
Hukuk Postası
Çek Hukukunda İki Yenilik
Ticaret Hukuku Şubat 2009
Hukuk Postası
Anonim Şirketlerin Denetiminde Yeni Düzen
Ticaret Hukuku Şubat 2009

Yaratıcı hukuk çözümleri için iletişime geçin.